Apside-en iturria ikusi

[[Fitxategi:Apogee_(PSF).png|thumb|Irudian, objektu astronomiko baten inguruan (3) biratzen ari den beste baten bi apsideak (2 eta 3). Periapsidea (2) da gertuen dagoen unea eta apoapsidea (3), urrunena.]]
'''Apsideak''' objektu astronomiko baten inguruan [[orbita]]tzen duen orbitaren [[foku]]ra objektu batek duen distantzia maximoa ('''apoapsidea''') eta minimoa ('''periapsidea''') dira.

Periapsidetik apoapsidera luza daitekeen lerro zuzenari apsideen lerro deitzen zaio, eta orbitaren elipsearen [[ardatzerdi handi]]arekin bat dator.

Gorputz astronomikoa beste objektu batzuen inguruan ari denean, baliokideak diren hitzak erabiltzen dira. Adibidez, [[Eguzkia]]ren inguruan ari diren objektuentzat [[perihelio]] eta [[afelio]] erabiltzen dira; [[Lurra]]ren inguruan ari direnentzat, [[perigeo]] eta [[apogeo]]. 

== Deskribapen orokorra ==
Edozein orbita eliptikotan bi apside daude. Apside horietako bakoitzaren izena ap-, apo- (''ἀπ(ό)'', ap(o)-, ''urrun'') edo peri- (''περί'', peri-, ''gertu'') [[aurrizki]]ekin osatzen da, horietako bakoitza masa handieneko objektuaren urruneko eta gertueneko puntuak deskribatzeko erabiltzen dena. Adibidez, Lurraren kasuan, atzizkia -geo da, beraz Lurraren apsideak [[apogeo]] eta [[perigeo]] izango dira. Eguzkiarena -[[Helios|helio]] da, beraz izenak [[afelio]] eta [[perihelio]] izango dira. 

[[Newtonen legeak|Newtonen mugimenduaren legeen]] arabera, orbita periodiko guztiak elipseak dira. Bi gorputzen [[barizentro]]a gorputz nagusiaren barruan egon daiteke; adibidez, [[Ilargiaren orbita|Lurra-Ilargia barizentroa]] Lurraren erdigunearen eta azaleraren arteko distantziatik % 75 ingurura dago. Masa handiagoarekin alderatuta, masa txikiagoa gutxiesgarria bada (adibidez, sateliteen kasuan), parametro orbitalak masa txikiarekiko independenteak dira.

Atzizki gisa erabiltzen denean, hau da, -apsi, terminoa gorputz primariotik orbitadun gorputzerako bi distantziei erreferentzia egin dakieke, azken hori 1) periapsi puntuan dagoenean, edo 2) apoapsi puntuan dagoenean. Apsideen lerroak puntu hurbilenak eta urrunenak orbita baten bidez lotzen dituen lerroaren distantzia adierazten du; gorputz anfitrioi baten inguruan orbitatzen duen objektu baten helmen muturrari ere erreferentzia egiten dio.

[[Mekanika orbital]]ean, apsideak teknikoki gorputz nagusiaren masa-zentroaren eta orbitan dagoen gorputzaren masa-zentroaren arteko distantziari dagozkio. Hala ere, [[espazio-ontzi]] baten kasuan, terminoak normalean erabiltzen dira nabearen altitude orbitala gorputz nagusiaren gainazalaren gainean adierazteko (erreferentzia-erradio estandar konstante bat suposatuz).

== Terminologia ==
=== Etimologia ===
Perihelio eta afelio hitzak [[Johannes Kepler]]rek asmatu zituen Eguzkiaren inguruan planetek egiten duten orbita deskribatu zuenean<ref>{{Erreferentzia|abizena=Ernest Klein|izenburua=A Comprehensive Etymological Dictionary Of The English Language By Ernest Klein|data=1971|url=http://archive.org/details/AComprehensiveEtymologicalDictionaryOfTheEnglishLanguageByErnestKlein|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. Hitzek oinarri greziarra dute: peri- ({{lang-grc|περί|gertu}}) eta apo- ({{lang-grc|ἀπό|urrun}}), normalki objektu astronomikoaren greziar izenarekin jarraitua, adibidez Eguzkiaren kasuan ἥλιος edo ''helios''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=aphelion - definition of aphelion in English from the Oxford dictionary|data=2015-12-22|url=https://web.archive.org/web/20151222075218/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/aphelion|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. 

Beste objektu astronomikoak izendatzeko antzeko terminoak ere sortu dira. -geo, -helio, -astro edo -galaktiko terminoak ohikoak dira literaturan Lurra, Eguzkia, izar bat edo [[galaxia]] baten erdiarekiko distantzia aipatzeko. -jobio maiz erabiltzen da [[Jupiter]]rentzat, baina -saturnio oso gutxitan erabili da azken 50 urteotan [[Saturno]]ri erreferentzia egiteko. -geo atzizkia ere erabili ohi da Lurra ez den beste ezen planetari buruz hitz egiteko. 

[[Apollo programa]]n zehar [[Ilargia]]ren orbitatik gertueneko eta urruneko puntuak adierazteko ''perizintio'' (''perycynthion'') eta ''apozintio'' (''apocynthion'') hitzak erabili ziren<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Apollo 15 Mission Report Appendix F|url=https://history.nasa.gov/alsj/a15/a15mr-f.htm|aldizkaria=history.nasa.gov|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. Erreferentzia ''Cynthia'' da, [[Artemisa]] ilargi jainkosaren izen alternatibo bat. [[Artemisa programa]]k, ordea, ''perilunio'' eta ''apolunio'' erabili ditu<ref>{{Erreferentzia|izena=Roger|abizena=Dendy|izenburua=NASA Lunar Exploration – Gateway’s Power and Propulsion Element Communications Links|hizkuntza=en|abizena2=Zeleznikar|abizena3=Zemba|izena2=Daniel J.|izena3=Michael J.|data=2021-07-22|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20210019019|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. [[Zulo beltz]]entzat, ''perimelasma'' eta ''apomelasma'' erabili dira fisikan zein [[zientzia fikzio]]an, adibidez [[Geoffrey A. Landis]]ek 1998an argitaratutako nobela batean<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Approaching Perimelasma - novelette by Geoffrey A Landis|url=http://www.infinityplus.co.uk/stories/perimelasma.htm|aldizkaria=www.infinityplus.co.uk|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. 2002an ''perinigricon'' eta ''aponigricon'' erro latinoko hitzak agertu dira<ref>{{Erreferentzia|izena=R.|abizena=Schödel|izenburua=A star in a 15.2-year orbit around the supermassive black hole at the centre of the Milky Way|orrialdeak=694–696|hizkuntza=en|abizena2=Ott|abizena3=Genzel|abizena4=Hofmann|abizena5=Lehnert|abizena6=Eckart|abizena7=Mouawad|abizena8=Alexander|abizena9=Reid|izena2=T.|izena3=R.|izena4=R.|izena5=M.|izena6=A.|izena7=N.|izena8=T.|izena9=M. J.|data=2002-10|url=https://www.nature.com/articles/nature01121|aldizkaria=Nature|alea=6908|zenbakia=419|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature01121|sartze-data=2022-12-26}}</ref>, eta 2015ean ''peribothron'' hitza, grezierazko ''zulo'' hitzarekin lotuta<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Star makes closest approach to a black hole|data=2018-01-11|url=https://web.archive.org/web/20180111110254/https://briankoberlein.com/2015/03/29/peribothron/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. 

=== Laburpena ===
Hemen erakusten diren atzizkiak peri- eta apo- gehituta erabiltzen dira apside izen singularrak eratzeko. Hala ere, Lurrean, Ilargian eta Eguzkian baino ez dira ohikoak horrelako atzizkiak erabiltzea. [[Exoplaneta]]k izendatzerakoan, -astron erabili ohi da, baina ohikoagoa da -apsis atzizki generikoa. 

{|class="wikitable"
|+ Eguzki sistemako objektuak, izendatutako edo izena izan dezaketen apsideekin
|-
! scope="row" | [[Objektu astronomikoa]]
| [[Eguzkia]]
| [[Merkurio (planeta)|Merkurio]]
| [[Artizarra]]
| [[Lurra]]
| [[Ilargia]]
| [[Marte]]
| [[Zeres (planeta nanoa)|Zeres]]
| [[Jupiter]]
| [[Saturno]]

|-
! scope="row" | Suffix
| {{nobr|-helio}}
| {{nobr|-hermio}}
| {{nobr|-zito}}
| {{nobr|-geo}}
| {{nobr|-lunio}}<ref name="nasaglossary">{{Erreferentzia|izenburua=Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science|data=2019-09-30|url=https://web.archive.org/web/20190930063643/https://solarsystem.nasa.gov/basics/glossary/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref><br /> {{nobr|-zintion}}<br />{{nobr|-selene}}<ref name="nasaglossary"/>
| {{nobr|-ares}}
| {{nobr|-demeter}}<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Dawn Journal: 11 Years in Space {{!}} The Planetary Society|data=2018-10-24|url=https://web.archive.org/web/20181024152511/http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/marc-rayman/20181019-dawn-journal-11-years-in-space.html|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref>
| {{nobr|-jobio}}
| {{nobr|-krono}}<ref name="nasaglossary"/><br /> {{nobr|-kronos}}<br /> {{nobr|-saturno}}<ref>{{Erreferentzia|izena=B.|abizena=Cecconi|izenburua=Goniopolarimetric study of the revolution 29 perikrone using the Cassini Radio and Plasma Wave Science instrument high-frequency radio receiver: GONIOPOLARIMETRY OF A PERIKRONE|orrialdeak=n/a–n/a|hizkuntza=en|abizena2=Lamy|abizena3=Zarka|abizena4=Prangé|abizena5=Kurth|abizena6=Louarn|izena2=L.|izena3=P.|izena4=R.|izena5=W. S.|izena6=P.|data=2009-03|url=http://doi.wiley.com/10.1029/2008JA013830|aldizkaria=Journal of Geophysical Research: Space Physics|alea=A3|zenbakia=114|doi=10.1029/2008JA013830|sartze-data=2022-12-26}}</ref>
|-
! scope="row" | Izenaren<br />jatorria
| [[Helios]]
| [[Hermes]]
| [[Ziteretar]]
| [[Gaia (mitologia)|Gaia]]
| [[Luna (gjainkosa)|Luna]]<br />[[Artemisa|Cynthia]]<br />[[Selene]]
| [[Ares]]
| [[Demeter]]
| [[Zeus]]<br />[[Jupiter (mitologia)]]
| [[Kronos]]<br />[[Saturno (mitologia)]]
|}

== Perihelioa eta afelioa ==
[[Perihelio]]a (q) eta [[afelio]]a (Q) Eguzkiaren inguruko gorputz baten orbita zuzenaren punturik hurbilenak eta urrunenak dira, hurrenez hurren.

Garai jakin bateko elementu oskulatzaileak beste garai batekoekin alderatzeak desberdintasunak sortuko ditu. Perihelioak sei elementu oszilatzaileetako bat bezala igarotzen duen denbora ez da Eguzkiarekiko gutxieneko distantzia errealaren iragarpen zehatza ([[bi gorputzeko eredu]] generiko baterako izan ezik), [[n-gorputzen arazoa|eredu dinamiko osoa]] erabiliz. Perihelioaren igarotze-iragarpen zehatzek [[zenbakizko integrazio]]a eskatzen dute.

=== Barne planetak eta kanpo planetak ===
Hurrengo bi irudiek [[Eguzki Sistema]]ko planeten orbitak, orbita-nodoak eta perihelioaren (q) eta afelioaren (Q) posizioak erakusten dituzte, Lurraren [[plano ekliptiko]]aren [[ipar polo]]tik ikusita, Lurraren [[plano orbital]]arekin planoa partekatzen baitu. Planetek Eguzkiaren inguruan biratzen dute [[Erlojuaren aurkako|erlojuaren orratzen kontrako]] noranzkoan, eta, planeta bakoitzerako, orbitaren zati urdina plano ekliptikoaren iparraldera mugitzen da, zati arrosa hegoaldera, eta puntuek perihelioa (berdea) eta afelioa (laranja) markatzen dituzte.

Lehen irudiak (behean ezkerrean) barne planetak erakusten ditu, Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte. Erreferentziazko lurraren orbita horiz koloreztatuta dago eta erreferentziazko plano orbitala irudikatzen du. Udaberriko ekinozioaren unean, Lurra irudiaren behealdean dago. Bigarren irudiak (behean, eskuinean) kanpoko planetak erakusten ditu: Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno.

[[Nodo orbital]]ak "nodoen lerroaren" muturreko bi puntuak dira, non planeta baten orbita inklinatua erreferentziazko planoarekin gurutzatzen den; hemen orbita baten sekzio urdina arrosarekin dagoen puntuak bezala "ikus" daitezke<ref>{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Darling|izenburua=line of nodes|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/L/line_of_nodes.html|sartze-data=2022-12-26}}</ref>.

<gallery caption="" widths="300px" heights="300px" mode="packed">
Image:Inner Planet Orbits 02.svg|Perihelioa (berdea) eta afelioa (laranja) [[Eguzki Sistema]]ko barne planetatan.
Image:Outer Planet Orbits 02.svg|Perihelioa (berdea) eta afelioa (laranja) [[Eguzki Sistema]]ko kanpo planetatan.
</gallery>

=== Apsideen lerroak ===
Grafiko honek erakusten du nola Eguzki-sisteman dauden gorputzen perihelioaren eta afelioaren arteko aldeak oso desberdinak diren. Planetak, planeta-nano ezagunak (Zeres barne) eta Halley kometa ere sartzen dira grafikoan. Barra horizontal bakoitzaren luzera da Eguzkiaren inguruan biratzen dutenean duten distantziaren aldea. Bi puntu horien arteko distantziari deitzen zaio apsideen lerroa. 

<div class="thumb" style="width:auto; margin: 0 auto; overflow:hidden;">
<div class="thumbinner">
<timeline style="width:100%; overflow:hidden;">
ImageSize = width:1600 height:200
PlotArea  = left:80 right:0 top:0 bottom:20
Period    = from:0 till:14700
TimeAxis  = orientation:horizontal
Colors =
 id:grid_major value:gray(0.75)
 id:grid_minor value:rgb(0.75,0.75,1)
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:grid_major
ScaleMinor = unit:year increment:1496 start:0 gridcolor:grid_minor
BarData =
 bar:au
 bar:dummy1 text:[[Planeta|PLANETAK]]
 bar:planets
 bar:dummy2 text:[[Kometa|Kometak_(adb)]]
 bar:comet text:
 bar:dwarf_planets1 text:[[Planeta_nano|PLANETA]]
 bar:dwarf_planets2 text:[[Planeta_nano|NANOAK]]
 bar:dwarf_planets3
 bar:dwarf_planets4
PlotData =
 fontsize:M
 bar:dummy1 text:_ color:white at:0
 bar:dummy2 text:_ color:white at:0
 bar:planets width:48 text:[[Merkurio_(planeta)|Merkurio]] color:lightpurple from:46 till:70 shift:(0,14)
 bar:planets width:48 text:[[Artizarra]] color:redorange from:107 till:109 shift:(0,1)
 bar:planets width:48 text:[[Lurra]] color:oceanblue from:147 till:152 shift:(0,-12)
 bar:planets width:48 text:[[Marte]] color:coral from:207 till:249 shift:(0,-25)
 bar:planets width:48 text:[[Jupiter]] color:orange from:741 till:816
 bar:planets width:48 text:[[Saturno]] color:yellow from:1350 till:1504
 bar:planets width:48 text:[[Urano]] color:skyblue from:2735 till:3006
 bar:planets width:48 text:[[Neptuno]] color:blue from:4460 till:4537
 bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Zeres_(planeta nanoa)|Zeres]] color:tan2 from:381 till:446 shift:(0,-4)
 bar:dwarf_planets1 width:18 text:[[Pluton_(planeta nanoa)|Pluton]] color:lavender from:4437 till:7376 shift:(0,-4)
 bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Haumea_(planeta nanoa)|Haumea]] color:tan1 from:5158 till:7706 shift:(0,-4)
 bar:dwarf_planets3 width:18 text:[[Makemake_(planeta_nanoa)|Makemake]] color:pink from:5672 till:7895 shift:(0,-4)
 bar:dwarf_planets4 width:18 text:[[Eris_(planeta_nanoa)|Eris]] color:lightorange from:5766 till:14595 shift:(-250,-4)
 bar:dwarf_planets4 text:[[Eguzkia|EGUZKIA]] color:yellow from:0 till:0.696 shift:(2,-20)
 bar:comet width:12 text:[[Halley_kometa]] color:yellowgreen from:88 till:5251 shift:(0,-4)
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|0AU]] at:0
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|10_AU]] at:1326
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|20_AU]] at:2822
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|30_AU]] at:4318
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|40_AU]] at:5814
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|50_AU]] at:7310
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|60_AU]] at:8806
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|70_AU]] at:10302
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|80_AU]] at:11798
 bar:au shift:(1,-12) text:[[Unitate_astronomiko|90_AU]] at:13294
LineData =
 at:10 color:yellow layer:front
TextData =
 pos:(10,192) text:[[Unitate_astronomiko|Unitate]]
 pos:(10,182) text:[[Unitate_astronomiko|astronomiko Eguzkitik]]
 pos:(20,15) text:Milioi km\nEguzkitik
</timeline>
<div class="thumbcaption">
[[Eguzki Sistema]]ko hainbat gorputzen distantziak. Ezkerreko eta eskumako alboek markatzen dute gorputz bakoitzaren perihelioa eta afelioa. Barra luzeagoa bada, [[eszentrikotasun orbital]] handiagoa izango dute. Eguzkiaren erradioa 0,7 milioi kilometro da, eta Jupiterren erradioa 0,07 milioi kilometro, biak oso txiki irudi honetan eraginik izateko.
</div></div></div>

=== Lurraren perihelioa eta afelioa ===
Gaur egun, Lurrak urtarrila hasieran du perihelioa, [[Neguko solstizio|abenduko solstizioa]] baino 14 egun geroago gutxi gorabehera. Perihelioan, Lurraren erdigunea 0,98329 unitate astronomikotik (UA) edo 147.098.070 km-ra dago. Lurra, berriz, afeliora uztailaren hasieran iristen da gaur egun, [[Udako solstizio|ekaineko solstizioa]] baino 14 egun geroago gutxi gorabehera. Lurraren eta Eguzkiaren erdiguneen arteko afelio-distantzia 1,01671 UA edo 152.097.700 km (94.509.100 mi) ingurukoa da gaur egun.

Perihelioaren eta afelioaren datak denborarekin aldatzen dira [[Prezesio|prezesioaren]] eta beste faktore orbital batzuen ondorioz, [[Milankovitxen ziklo|Milankovitxen zikloak]] bezala ezagutzen diren patroi ziklikoak jarraitzen dituztenak. Epe laburrean, data horiek 2 egunera arte alda daitezke urte batetik bestera<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Perihelion, Aphelion and the Solstices|hizkuntza=en|url=https://www.timeanddate.com/astronomy/perihelion-aphelion-solstice.html|aldizkaria=www.timeanddate.com|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. Aldaketa esanguratsu hau [[Ilargia]]ren presentziaren ondorio da: Lurretik Ilargirako [[barizentro]]a Eguzkiaren inguruko orbita egonkor batean mugitzen den bitartean, Lurraren erdigunearen kokapena, batez beste barizentrotik 4.700 kilometro ingurura dagoena, edozein norabidetan mugi liteke Ilargiarekiko, eta honek Eguzkiaren eta Lurraren erdiguneen arteko benetako hurbilketa maximoaren unean eragiten du (honek, era berean, urte jakin batean perihelioaren unea definitzen du).

Afelioaren distantzia handiagoa denez, Eguzkiaren erradiazioaren % 93,55ek soilik eragiten du Lurraren azaleraren eremu jakin batean, perihelioan gertatzen denarekin alderatuta, baina horrek ez ditu urtaroak azaltzen, Lurraren ardatzak 23,4ºko inklinazioaren emaitza baitira, Lurraren orbitaren planoarekiko perpendikularrarekiko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Weather, Weather, Everywhere?|url=http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725|aldizkaria=Solar System Exploration|sartze-data=2022-12-26}}</ref>. Izan ere, perihelioan zein afelioan [[uda]] da hemisferio batean eta [[negu]]a bestean. Negua eguzki-argiak eragin txikiagoa duen hemisferioan gertatzen da, eta uda eguzki-argiak zuzenago jotzen duen hemisferioan, Lurretik Eguzkirako distantzia edozein dela ere.

[[Ipar hemisferio]]an, uda afelioarekin batera gertatzen da, eguzki-erradiazioa baxuagoa denean. Hala eta guztiz ere, ipar hemisferioko udak, batez beste, 2,3 °C beroagoak dira hego hemisferioan baino, ipar hemisferioak lur masa handiagoak dituelako, itsasoak baino errazago berotzen direnak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Earth at Aphelion|url=https://spaceweather.com/glossary/aphelion.html|aldizkaria=spaceweather.com|sartze-data=2022-12-26}}</ref>.

Hala ere, perihelioak eta afelioak zeharkako eragina dute urtaroetan: Lurraren [[Abiadura orbital|abiadura orbitala]] [[Keplerren legeak|afelioan minimoa eta perihelioan maximoa denez]], planetak denbora gehiago behar du orbitatzeko ekaineko solstiziotik iraileko ekinoziora, abenduko solstiziotik martxoko ekinoziora baino. Beraz, ipar hemisferioko udak apur bat gehiago irauten du (93 egun) hego hemisferioko udak baino (89 egun)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Southworth Planetarium|url=https://usm.maine.edu/southworth-planetarium/|aldizkaria=usm.maine.edu|sartze-data=2022-12-26}}</ref>.

Astronomoek perihelioaren unea adierazten dute [[Aries Puntua|Ariesen Lehen Puntuarekiko]], ez egun eta orduei dagokienez, baizik eta desplazamendu orbitalaren angelu gisa, [[periapsiaren luzera]] deitua (perizentroaren luzera ere deitua). Lurraren orbitari perihelioaren luzera esaten zaio, eta 2000. urtean 282,895° ingurukoa zen; 2010ean, gradu-zati txiki bat aurreratu zen 283,067°raino<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Data.GISS: Earth's Orbital Parameters|data=2015-10-02|url=https://web.archive.org/web/20151002065753/http://data.giss.nasa.gov/ar5/srorbpar.html|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref>.

Eguzkiaren inguruko Lurraren orbitarako, apside-denbora sarritan adierazten da urtaroei dagokien denbora baten arabera, honek orbita eliptikoak urtaroen aldakuntzei egiten dien ekarpena zehazten baitu. Urtaroen aldakuntza, batez ere, Eguzkiaren goratze-angeluaren urteko zikloak kontrolatzen du, [[ekliptika]]ren planotik neurtutako Lurraren ardatzaren inklinazioaren emaitza dena. Lurraren eta beste elementu orbital batzuen eszentrikotasuna ez da konstantea, baizik eta poliki-poliki aldatzen dira planeten eta eguzki-sistemako beste objektu batzuen (Milankovitxen zikloak) ondorio asaldatzaileen ondorioz.

Denbora-eskala oso luzean, perihelioaren eta afelioaren datek aurrera egiten dute urtaroen bidez, eta 22.000 eta 26.000 urte bitarteko ziklo oso bat egiten dute. Lurretik ikusitako izarren posizioari dagokion mugimendu bat dago, [[prezesio apsidal]]a deitua. (Taula honetan, aurreko eta etorkizuneko hainbat urtetako perihelio eta afelioen datak eta orduak adierazten dira<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Earth at Perihelion and Aphelion: 2001 to 2100|url=http://astropixels.com/ephemeris/perap2001.html|aldizkaria=astropixels.com|sartze-data=2022-12-26}}</ref>:

{| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto;"
! rowspan=2 width=50 | Urtea
! colspan=2 | Perihelioa
! colspan=2 | Afelioa
|-
! width=95| Data !! width=80 | [[UTC]]
! width=95| Data !! width=80 | [[UTC]]
|-
! 2010
|urtarrilaren 3 || 00:09
| uztailaren 6 || 11:30
|- 
! 2011
|urtarrilaren 3 || 18:32
| uztailaren 4 || 14:54
|- 
! 2012
|urtarrilaren 5 || 00:32
| uztailaren 5 || 03:32
|- 
! 2013
|urtarrilaren 2 || 04:38
| uztailaren 5 || 14:44
|-
! 2014
|urtarrilaren 4 || 11:59
| uztailaren 4 || 00:13
|-
! 2015
|urtarrilaren 4 || 06:36
| uztailaren 6 || 19:40
|-
! 2016
|urtarrilaren 2 || 22:49
| uztailaren 4 || 16:24
|-
! 2017
|urtarrilaren 4 || 14:18
| uztailaren 3 || 20:11
|-
! 2018
|urtarrilaren 3 || 05:35
| uztailaren 6 || 16:47
|-
! 2019
|urtarrilaren 3 || 05:20
| uztailaren 4 || 22:11
|-
! 2020
|urtarrilaren 5 || 07:48
| uztailaren 4 || 11:35
|-
!2021
|urtarrilaren 2
|13:51
|uztailaren 5
|22:27
|-
!2022
|urtarrilaren 4
|06:55
|uztailaren 4
|07:11
|- style="background-color: {{#ifeq:{{CURRENTYEAR}}|2023|gold}}"
!2023
|urtarrilaren 4
|16:17
|uztailaren 6
|20:07
|- style="background-color: {{#ifeq:{{CURRENTYEAR}}|2024|gold}}"
!2024
|urtarrilaren 3
|00:39
|uztailaren 5
|05:06
|-
!2025
|urtarrilaren 4
|13:28
|uztailaren 3
|19:55
|-
!2026
|urtarrilaren 3
|17:16
|uztailaren 6
|17:31
|-
!2027
|urtarrilaren 3
|02:33
|uztailaren 5
|05:06
|-
!2028
|urtarrilaren 5
|12:28
|uztailaren 3
|22:18
|-
!2029
|urtarrilaren 2
|18:13
|uztailaren 6
|05:12
|}

=== Eguzki-sistemako gorputzak ===
Taula honetan ikus daitezke planeta eta planeta nanoek Eguzkiaren inguruan biratzean duten perihelioa eta afelioa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Solar System Exploration|data=2016-08-04|url=https://web.archive.org/web/20160804162808/http://solarsystem.nasa.gov/planets/compare|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2022-12-26}}</ref>.

{| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto; margin-right:auto;"
!class="unsortable"|Gorputz mota !!Gorputza !!class="unsortable"|Eguzkiarekiko distantzia perihelioan !!class="unsortable"|Eguzkiarekiko distantzia afelioan !!diferentzia (%) !![[intsolazio]]<br/>diferentzia (%)
|-
|rowspan=8|Planeta
|{{sort|1|[[Merkurio (planeta)|Merkurio]]}}||{{formatnum:46001009}}||{{formatnum:69817445}} || 34% || 57%
|-
|{{sort|2|[[Artizarra]]}}||{{formatnum:107476170}}||{{formatnum:108942780}} || 1.3% || 2.8%
|-
|{{sort|3|[[Lurra]]}} || {{formatnum:147098291}}||{{formatnum:152098233}} || 3.3% || 6.5%
|-
|{{sort|4|[[Marte]]}} || {{formatnum:206655215}}||{{formatnum:249232432}} || 17% || 31%
|-
|{{sort|5|[[Jupiter]]}}||{{formatnum:740679835}}||{{formatnum:816001807}} || 9.2% || 18%
|-
|{{sort|6|[[Saturno]]}}||{{formatnum:1349823615}}||{{formatnum:1503509229}} || 10% || 19%
|-
|{{sort|7|[[Urano]]}}||{{formatnum:2734998229}}||{{formatnum:3006318143}} || 9.0% || 17%
|-
|{{sort|8|[[Neptuno]]}}||{{formatnum:4459753056}}||{{formatnum:4537039826}} || 1.7% || 3.4%
|-
|rowspan=5|Planeta nanoak
|{{sort|9|[[Zeres (planeta nanoa)|Zeres]]}}||{{formatnum:380951528}}||{{formatnum:446428973}} || 15% || 27%
|-
|{{sort|10|[[Pluton (planeta nanoa)|Pluton]]}}||{{formatnum:4436756954}}||{{formatnum:7376124302}} || 40% || 64%
|-
|{{sort|11|[[Haumea (planeta nanoa)|Haumea]]}}||{{formatnum:5157623774}}||{{formatnum:7706399149}} || 33% || 55%
|-
|{{sort|12|[[Makemake (planeta nanoa)|Makemake]]}}||{{formatnum:5671928586}}||{{formatnum:7894762625}} || 28% || 48%
|-
|{{sort|13|[[Eris (planeta nanoa)|Eris]]}}||{{formatnum:5765732799}}||{{formatnum:14594512904}} || 60% || 84%
|}

== Kalkulu matematikoa ==
[[Formula m atematiko]] hauk erabili daitezke perizentroa eta apozentroa karakterizatzeko orbita batean:

; Perizentroa: gehienezko abiadura, <math display="inline">v_\text{per} = \sqrt{ \frac{(1 + e)\mu}{(1 - e)a} } \,</math>, distantzia minimoa denean (perizentroa), <math display="inline">r_\text{per} = (1 - e)a</math>.
; Apozentroa: abiadura minimoa, <math display="inline"> v_\text{ap} = \sqrt{\frac{(1 - e)\mu}{(1 + e)a} } \,</math>, distantzia maximoa denean (apozentroa), <math display="inline">r_\text{ap} = (1 + e)a</math>.

[[Keplerren legeak]] baliatuz ([[momentu angular]]ra babesten duena) eta energiaren kontserbazio legeen ondorioz, bi kantitate hauek konstanteak dira orbitaren edozein unetan:
; [[Momentu angrluar erlatibo espezifiko]]: <math>h = \sqrt{\left(1 - e^2\right)\mu a}</math>
; [[Energia orbital espezifiko]]a: <math>\varepsilon = -\frac{\mu}{2a}</math>

non:
* ''a'' [[ardatzerdi handia]] den
*: <math>a = \frac{r_\text{per} + r_\text{ap}}{2}</math>
* ''μ'' [[parametro grabitazional estandar]]ra den
* ''e'' [[eszentrikotasun orbital]]a den, honela definitua
*: <math>e = \frac{r_\text{ap} - r_\text{per}}{r_\text{ap} + r_\text{per}} = 1 - \frac{2}{\frac{r_\text{ap}}{r_\text{per}} + 1}</math>

''a''-ren bi luzeren ardatzerdi handiaren distantzien mugaren [[batezbesteko aritmetiko]]a ardatzerdi handia da. [[Batezbesteko geometriko]]a ardatzerdi txikia da, ''b''. 

Bi abiadura mugen batezbesteko aritmetikoa honakoa da:
:<math>\sqrt{-2\varepsilon} = \sqrt{\frac{\mu}{a}}</math>

<math>a</math> erradioa duen orbita zirkularreko gorputz baten abiadura dena.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda|30em}}

== Kanpo estekak ==
{{autoritate kontrola}}

[[Kategoria:Orbitak]]