Ilargia-en iturria ikusi

{{Wikipedia1000}}
{{HezkuntzaPrograma|Kultura zientifikoa}}
{{Artikulu nabarmendua}}
{{Argitzeko|Lurraren ilargiari|satelite}}
{{Infobox planet
| name = Ilargia
| apsis = gee
| symbol = [[Fitxategi:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]]
| image = [[Fitxategi:FullMoon2010.jpg|292px|Ilargi betea]]
| caption = Ilargi betea Lurretik ikusia [[ipar hemisferio]]tik
| background = #ddd
| adjectives = 
| periapsis = {{gaps|362|600}}&nbsp;km<br>({{gaps|356|400}}–{{gaps|370|400}}&nbsp;km)
| apoapsis = {{gaps|405|400}}&nbsp;km<br>({{gaps|404|000}}–{{gaps|406|700}}&nbsp;km)
| semimajor = {{val|384399|u=km}}{{nbsp|2}}({{val|0.00257|u=AU}})<ref name="W06"/>
| eccentricity = {{val|0.0549}}&nbsp;<ref name="W06"/>
| period = {{longitem|class=nowrap |{{val|27.321661|ul=d}}<br>{{smaller|(27 e 7 o 43.19 min 11.5 s<ref name="W06"/>)}}}}
| synodic_period = {{longitem|class=nowrap |{{val|29.530589|u=d}}<br>{{smaller|(29 e 12 o 44 min 2.9 s)}}}}
| avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}}
| inclination = {{nowrap|5.145° [[ekliptika]]ra<ref name="Lang2011">{{erreferentzia|abizena1=Lang|izena1=Kenneth R.|urtea=2011|url= https://books.google.com/books?id=S4xDhVCxAQIC&pg=PA184|izenburua=The Cambridge Guide to the Solar System|edizioa=2|argitaletxea=Cambridge University Press.}}</ref>}}
| asc_node = {{longitem|[[Erreboluzio orbital]] batetik erregresioa 18.6&nbsp;urtero}}
| arg_peri = {{longitem|Erreboluzio batetik progresatzen 8.85&nbsp;urtero}}
| satellite_of = [[Lurra]]<ref name="Morais2002">{{Erreferentzia|izena=M|abizena=Morais|izenburua=The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth|orrialdeak=1–9|data=2002-11|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001910350296937X|aldizkaria=Icarus|alea=1|zenbakia=160|doi=10.1006/icar.2002.6937|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| flattening = {{val|0.0012}}<ref name="NSSDC">{{Erreferentzia|izenburua=Moon Fact Sheet|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|aldizkaria=nssdc.gsfc.nasa.gov|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| equatorial_radius = {{nowrap|{{val|1738.1|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Lur)}}<ref name="NSSDC"/>}}
| polar_radius = {{nowrap|{{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Lur)}}<ref name="NSSDC"/>}}
| mean_radius = {{nowrap|{{val|1737.1|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.273 Lur)}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><ref>{{erreferentzia|last1=Smith|first1=David E.|last2=Zuber|first2=Maria T.|last3=Neumann|first3=Gregory A.|last4=Lemoine|first4=Frank G.|title=Topography of the Moon from the Clementine lidar|journal=Journal of Geophysical Research|date=1 January 1997|volume=102|issue=E1|pages=1601|doi=10.1029/96JE02940|bibcode = 1997JGR...102.1591S }}</ref>}}
| circumference = {{nowrap|{{val|10921|u=km}}{{nbsp|2}}{{smaller|([[ekuatore]]an)}}}}
| surface_area = {{nowrap|{{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.074 Lur)}}}}
| volume = {{nowrap|{{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp|2}}{{smaller|(0.020 Lur)<ref name="NSSDC"/>}}}}
| mass = {{nowrap|{{val|7.342|e=22|u=kg}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{val|0.012300}} Lur)<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/>}}}}
| density = {{val|3.344|ul=g/cm3}}<ref name="W06"/><ref name="NSSDC"/><br><small>{{val|0.606}} × Lurra</small>
| surface_grav = {{nowrap|{{val|1.62|ul=m/s2}}{{nbsp|2}}{{smaller|({{val|0.1654|u=[[G-force|g]]}})<ref name="NSSDC"/>}}}}
| moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}}<ref name="Williams1996">{{Erreferentzia|izena=James G.|abizena=Williams|izenburua=Lunar moments, tides, orientation, and coordinate frames|orrialdeak=1077–1080|hizkuntza=en|abizena2=Newhall|abizena3=Dickey|izena2=Xx|izena3=Jean O.|data=1996-10|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0032063395001549|aldizkaria=Planetary and Space Science|alea=10|zenbakia=44|doi=10.1016/0032-0633(95)00154-9|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| escape_velocity = {{val|2.38|ul=km/s}}
| sidereal_day = {{nowrap|{{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}{{smaller|([[Errotazio sinkronoa|sinkronoa]])}}}}
<!-- Wieczorek et al. 2006 -->
| rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}}
| axial_tilt = {{ublist|class=nowrap |1.5424° [[ekliptika]]ra<!--1.533° according to Conn 2007--> |6.687° [[Plano orbital (astronomia)|plano orbitalera]]<ref name="Lang2011"/><!--6.4° according to Grego;<ref name="Grego2005">Grego, Peter, [https://books.google.com/books?id=z6Pgt9xEW9gC&pg=PA48 ''The Moon and How to Observe It''], Springer, 2005</ref> 6.6783° Connen arabera<ref name="Conn2007">Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)</ref>-->}}
| albedo = 0.136<ref name="Saari">{{Erreferentzia|izena=Grant|abizena=Matthews|izenburua=Celestial body irradiance determination from an underfilled satellite radiometer: application to albedo and thermal emission measurements of the Moon using CERES|orrialdeak=4981|hizkuntza=en|data=2008-09-20|url=https://www.osapublishing.org/abstract.cfm?URI=ao-47-27-4981|aldizkaria=Applied Optics|alea=27|zenbakia=47|issn=0003-6935|doi=10.1364/AO.47.004981|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| temp_name1=Ekuatorea |min_temp_1=100 [[Kelvin|K]] |mean_temp_1=220 K |max_temp_1=390 K
| temp_name2=85°N&nbsp; |min_temp_2= |mean_temp_2=150 K |max_temp_2=230 K<ref name="Vasavada1999">{{Erreferentzia|izena=A|abizena=Vasavada|izenburua=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|orrialdeak=179–193|hizkuntza=en|data=1999-10|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103599961754|aldizkaria=Icarus|alea=2|zenbakia=141|doi=10.1006/icar.1999.6175|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| magnitude = {{ublist|class=nowrap |−2.5 to −12.9 |−12.74{{nbsp|2}}{{smaller|(mean [[full moon]])}}<ref name="NSSDC"/>}}
| angular_size = {{nowrap|29.3 to 34.1 [[Arku minutu]]<ref name="NSSDC"/>}}
| atmosphere=yes |atmosphere_ref=<ref name="L06">{{Erreferentzia|izena=P.|abizena=Lucey|izenburua=Understanding the Lunar Surface and Space-Moon Interactions|orrialdeak=83–219|hizkuntza=en|data=2006-01-01|url=https://pubs.geoscienceworld.org/rimg/article/60/1/83-219/140774|aldizkaria=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|alea=1|zenbakia=60|issn=1529-6466|doi=10.2138/rmg.2006.60.2|sartze-data=2019-06-03}}</ref>
| surface_pressure = {{ublist|class=nowrap |10{{sup|−7}} [[Pascal (unitatea)|Pa]] (1 [[bar (unitatea)|picobar]]){{nbsp|2}}{{smaller|(egunean)}} |10{{sup|−10}} Pa (1 femtobar) {{nbsp|2}}{{smaller|(gauean)}}}}
| atmosphere_composition = {{hlist | [[Helio|He]] |[[Argoi|Ar]] |[[Neoi|Ne]]|[[Sodio|Na]] |[[Potasio|K]] |[[Hidrogeno|H]] |[[Radoi|Rn]]}}
}}
'''Ilargia''' [[Lurra]]ren [[satelite natural]] bakarra da. [[Eguzki Sistema]]ko bosgarren sateliterik handiena da, eta handiena, orbitatzen duten [[planeta]]ren tamainaren arabera. Eguzki Sistemako bigarren sateliterik [[Dentsitate (fisika)|dentsoena]] da (ezagutzen ditugunen artean), [[Jupiter]]reko [[Io]]ren ostean. Ilargiaren eta Lurraren artean 384.400 [[kilometro|km]] daude.<ref name="W06">
{{erreferentzia
| abizena1 = Wieczorek
| izena1 = M.
| izenburua = The constitution and structure of the lunar interior
| aldizkaria = Reviews in Mineralogy and Geochemistry
| liburukia = 60
| alea = 1
| orrialdea = 221–364
| urtea = 2006
| doi = 10.2138/rmg.2006.60.3
}}
</ref> Urtero, distantzia hori 3,82&nbsp;±&nbsp;0,07&nbsp;cm handitzen da, baina ratioa ez da konstantea.<ref>[https://web.archive.org/web/20140327042528/http://lasp.colorado.edu/life/GEOL5835/Moon_presentation_19Sept.pdf lasp.colorado.edu]</ref> Orbita eliptikoa du: distantziarik txikiena —perigeoa— 356.000 kilometro da, eta handiena —apogeoa— 406.000 kilometro.

Teoria nagusiak dio Ilargia orain dela 4.500 milioi urte sortu zela, [[Lurra]]ren sorreratik oso gertu. Hainbat hipotesi daude jatorriaren inguruan: azalpenik hedatuenak dio Ilargia [[Marte]]ren tamaina zuen [[Tea (planeta)|Tea]] izeneko planeta batek Lurraren aurka kolpatzean sortutako hautsetik sortu zela.

Ilargiak Lurrarekiko [[errotazio sinkroniko]]a du, eta beti erakusten du aurpegi bera, edo [[Ilargiaren gertuko aurpegia|gertuko aurpegia]], [[Ilargiko itsasoak|itsaso]] ilun bolkaniko eta [[inpaktuzko krater]]ren eremu altuen artean. [[Eguzkia]]ren ostean ikus daitekeen objekturik distiratsuena da, Lurraren gainazalaren argiztatzeari dagokionez. Haren gainazala benetan iluna da ([[Ilargiaren argia|oso zuri argia]] dela eman badezake ere), [[asfalto]] gastatua baino distira pixka bat handiagoarekin. Ilargia [[Lurra|Lurretik]] itxura desberdinekin ikus daiteke eta [[ilargiaren fase|fase]] direitze: ''ilgora''<ref>''ilgora'', ''ilberri'' eta ''ilbete'' hitzen aldaera dialektalak ikus daitezke ''Eusklatzaindiaren Euskararen Herri Hizkeren Atlasean''. ikus: <https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?&option=com_ehha&view=frontpage&Itemid=466&lang=eu&mapa=216> [ikusia: 2018-12-29]</ref>'', ilbehera, ilberria'' eta ''ilbetea'' dute izena.<ref>{{erreferentzia|url= http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/1079460595 |izenburua= Euskaldunen ilargi-egutegia |izena= Josu |abizena= Naberan|argitaletxea= erabili.com}}</ref> <ref>{{erreferentzia|url=https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_hiztegianbilatu&view=frontpage&Itemid=410&lang=eu|izenburua=Eusklatzaindiaren Hiztegia|sartze-data=2018-12-29|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> [[Ilargialdi]]ak 27 [[egun]], 7 [[ordu]], 43 [[minutu]], eta 11,47 [[segundo]] ditu. Ziklo erregular horiek Ilargia kultur eragin esanguratsu bilakatu dute, [[Antzinaro]]tik [[hizkuntza]], [[egutegi]], [[arte]] eta [[mitologia]]n handia baita. 

Ilargiaren [[grabitazio]]aren eraginak [[itsaso]]ko [[marea]]k, [[lur marea]]k, eta [[mareen azelerazio|egunaren luzatze txikiak]] sortzen ditu. Ilargiaren gaur egungo distantzia orbitala Lurraren [[diametro]]aren tamaina baino hogeita hamar aldiz handiagoa da, eta zeruan duen tamaina erlatiboa ia-ia [[Eguzki]]aren parekoa da. Horregatik, [[eguzki eklipse]] bat gertatzen denean, Ilargiak osorik estaltzen du Eguzkia. Fenomeno horrek ez du etorkizun urrunean segituko. [[Lurra]]ren eta Ilargiaren arteko distantzia zuzena 3,82 ± 0,07 zentimetro handitzen da urtero, baina ratio hori ez da konstantea.

[[1959]]an [[Sobietar Batasuna]]ren [[Luna programa]] Ilargira espazio-ontzi ez-tripulatu bat bidali zuen lehenengo herrialdea izan zen; [[Ameriketako Estatu Batu]]ek [[NASA]]ko [[Apollo programa|''Apollo'' programarekin]] gizaki bat jarri zuen Ilargian, lehen bidaia tripulatuaz ([[Apollo 8|''Apollo 8'']], [[1968]]an) eta sei Ilargiratzez, [[1969]] eta [[1972]] artean, horietatik lehenengoa [[Apollo 11|''Apollo 11''rena]]. Misio horiek 380 kg Ilargi [[arroka]] ekarri zituzten, [[Ilargiaren geologia|Ilargiaren historia geologikoa]] ulertzeko oso baliagarriak. [[1972]]ko [[Apollo 17|''Apollo 17''aren]] ostean ez da berriro gizakirik joan Ilargira, nahiz eta hainbat misio egon diren, baita [[Europa]] zein [[Txina]]ren aldetik ere.

== Etimologia ==
''Ilargi'' hitzaren inguruan hainbat [[etimologia]] proposatu dira. ''Il-'' eta ''-argi'' hitzen baturatik etor litekeelako ustea hedatuta dago, baina eztabaidak egon dira ''il'' edo ''hil'' hitzak zer esan nahi duen zehaztean. [[Koldo Mitxelena]]k dioenez, [[aitzineuskara]]z ''*[[hil|(h)il(e)]]-argi'' esaten zen.<ref>[[Koldo Mitxelena]] (1976). ''Fonética histórica vasca''. [[Donostia]]: Gipuzkoako Aldundia.</ref> 

[[Christianus Cornelius Uhlenbeck|C. C. Uhlenbecken]] arabera, ''ilargi'' hitzetik eratorria da [[hil]]a,<ref>{{erreferentzia|abizena1=Uhlenbeck|izena1=Christianus Cornelius|izenburua=Quelques observations sur le mot illargi|lana=Homenaje a D. Carmelo de Echegaray|lekua=Donostia|urtea=1928|orrialdeak-557-560}}</ref> baina [[Yuri Zitsar]]ren iritziz, ez<ref>{{erreferentzia|url=http://www.vianayborgia.es/bibliotecaPDFs/FOLI-0083-0000-0029-0036.pdf|izenburua=Análisis crítico de los desarrollos etimológicos de Uhlenbeck y Michelena para el vasco ilargi “luna”|abizena1=Zitsar|izena1=Yuri Vladimir|editorea=Nafarroako Gobernua|argitaletxea=Fontes Linguae Vasconum|zenbakia = 83|urtea=2000|orrialdeak 29-36}}</ref>: haren ustez, ''hil'' hitzak [[heriotza|''heriotza'']] esan nahi du hor, eta heriotza bera [[gau]]aren baliokide izan liteke. Hau da, agian esanahia ''gaueko argia'' da. 

Azken etimologia horren arabera, ''ilargia'' hitza hildakoen gurtzarekin lotuta egon liteke, sinonimo gisa erabiltzen baitira, ilargia [[tabu]]a bailitzan, [[argizari|''argizari'']] eta ''goikoa'' hitzak. Argizaria ere hildakoak gogoratzearekin lotuta dago. 

[[Resurrección María Azkue|Azkue]]<ref>{{erreferentzia|abizena1=de Azkue|izena1=Resurrección María|izenburua=Diccionario vasco-español-francés|liburukia=I|lekua=Bilbo|urtea=1905|orrialdea=405}}</ref>, Schuchardt<ref>{{erreferentzia|abizena1=Schuchardt|izena1=H.|izenburua=Rev intern. des études basques|liburukia=VI|orrialdea=299}}</ref> eta Vinsonen<ref>{{erreferentzia|abizena1=Vinson|izena1=J.|izenburua=La langue basque. Son état actuel. Son evolution. Son historie|lekua=Baiona|urtea=1921|orrialdea=23}}</ref> arabera, ''ill'' hitza bera aitzinako ''ilargi'' hitzaren sinonimoa da, eta ''argi'' hitza gehitu bide zitzaion ondoren, ''ilargiaren argia'' esateko ({{lang-es|luz de luna}}, {{lang-en|moonlight}}). Zitsarren arabera, ''argia'' gehitzea ez da oso logikoa objektua bera izendatzeko, eta [[hilabete]] hitza [[ilgora]] eta [[ilbehera]]ren parekoa izan liteke.

Mailegu bidez iritsi dira halaber Ilargia izendatzeko erabiltzen diren hainbat adjektibo, hala nola ''lunar'' eta ''selenita''. Lehenengoa [[latin]]<nowiki/>ezko ''Luna''tik dator: hortik eratortzen da ''apoluna'' terminoa, adibidez. Bigarrena [[antzinako greziera]]tik dator, {{lang|grc|Σελήνη}}: bertatik ''Ilargia'' aztertzen duen zientzia eratorri da, [[selenografia]], adibidez.

Greziarren arteko [[Artemisa]] Ilargiaren andregoikoa eta [[Antzinako Erroma]]ko [[Diana (mitologia)|Diana]] parekoak dira, eta askotan [[Cynthia]] gisa izendatzen ziren. Hortik ''periziontio'' hitza, adibidez, eratorri da.

== Sorrera ==
[[Fitxategi:Ikusgela-Ilargia.webm|thumb|thumbtime=0|start=0|{{ikusgela}}'''Ilargiaren '''gaineko zortzi datu.]][[Fitxategi:Evolution of the Moon.ogv|thumb|250px|eskuinera|Ilargiaren eboluzioa eta ibilbide bat Ilargitik (euskarazko azpitituluak)]]
Ilargiaren sorrerarako hainbat mekanismo proposatu izan dira. Sorrera hori orain dela {{nowrap|4.527 ± 10 milioi urte}} izan zen, [[Eguzki Sistema]]ren sorreratik 30-50 milioi urte pasa ondoren.<ref>{{cite doi|10.1126/science.1118842}}</ref> [[Rick Carlson]]ek egindako azken ikerketen arabera, agian adin hori txikiagoa da, 4.400 eta 4.450 milioi urte artekoa.<ref>{{erreferentzia|url=http://www.space.com/22894-moon-age-100-million-years-younger.html |izenburua=Carnegie Institution for Science research}}</ref> <ref>{{erreferentzia |url=http://phys.org/news/2013-09-moon-younger-thought.html |izenburua=Phys.org's account of Carlson's presentation to the Royal Society}}</ref> Proposaturiko mekanismo horietako batean, Ilargia Lurraren azaletik banatu zen [[indar zentrifugo]]aren eraginez<ref name="Binder">{{Erreferentzia|izena=Alan B.|abizena=Binder|izenburua=On the origin of the moon by rotational fission|orrialdeak=53–76|hizkuntza=en|data=1974-9|url=http://link.springer.com/10.1007/BF01877794|aldizkaria=The Moon|alea=1-2|zenbakia=11|issn=0027-0903|doi=10.1007/BF01877794|sartze-data=2019-06-03}}</ref> (proposamen horrek Lurraren hasierako biraketa abiadura oso handia eskatuko luke).<ref name="BotM">{{Erreferentzia|abizena=Stroud, Rick.|izenburua=The book of the moon|argitaletxea=Walker & Co|data=2009|url=https://www.worldcat.org/oclc/318090777|isbn=9780802717344|pmc=318090777|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Beste baten arabera, Ilargia aurretik sortu zen eta Lurrak grabitazionalki harrapatu zuen<ref name="Mitler">{{Erreferentzia|izena=H.E.|abizena=Mitler|izenburua=Formation of an iron-poor Moon by partial capture, or: Yet another exotic theory of lunar origin|orrialdeak=256–268|hizkuntza=en|data=1975-2|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0019103575901025|aldizkaria=Icarus|alea=2|zenbakia=24|doi=10.1016/0019-1035(75)90102-5|sartze-data=2019-06-03}}</ref> (horretarako, [[Lurraren atmosfera]] ikaragarri handia beharko litzateke, pasatzen den Ilargiaren energia [[disipazio|disipatzeko]]).<ref name="BotM"/> Hirugarren hipotesi batek dio Lurra eta Ilargia aldi berean sortu zirela, [[disko akrezional]] beretik (baina horrek ez du azaltzen zergatik diren Ilargian [[metal]] gutxiago).<ref name="BotM"/> Hiru hipotesiok ez dute ondo azaltzen Ilargia-Lurraren arteko [[momentu angeluar]]ra.<ref>{{erreferentzia|abizena=Stevenson |izena=D.J. |izenburua=Origin of the moon–The collision hypothesis |aldizkaria=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |urtea=1987 |zenbakia=15|alea=1 |orrialdeak=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415}}</ref>

Gaur egungo hipotesi hedatuenak dio Lurra-Ilargia sistema [[Talka handiaren hipotesia|inpaktu erraldoi]] baten ondorioz sortu zela:  [[Martitz|Marter]]en tamaina duen gorputz batek ([[Tea (planeta)|Tea]] izenekoa) [[Lurraren historia|proto-Lurra]] sortu berriarekin talka egin zuen, materiala orbitara bidaliz eta hortik Ilargia sortuz.<ref name="taylor1998">{{Erreferentzia|izenburua=PSR Discoveries:Hot Idea: Origin of the Earth and Moon|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html|aldizkaria=www.psrd.hawaii.edu|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{erreferentzia|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space|argitaletxea|nationalgeographic.com|izenburua=Asteroids Bear Scars of Moon’s Violent Formation}}</ref>

[[Fitxategi:14-236-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg|thumb|Ilargiko antzinako [[rift]] haranak]]
Hipotesi horrek dugun froga hobeto azaltzen du, baina ez da perfektua. 1984ko urrian ospatu zen Ilargiaren jatorriari buruzko konferentzia baten aurretik, Bill Harmann, Roger Phillips eta Jeff Taylorrek ilargia ikertzen duten beste zientzialari batzuei erronka bota zien: "Hemezortzi hilabete dituzue. Itzul zaitezte ''Apollo''ren datuetara, itzul zaitezte zuen ordenagailuetara, egin ezazue egin beharrekoa, baina zeuen burua berreraiki. Ez etorri gure hitzaldira, ez baduzue Ilargiaren jaiotzari buruz ezer ere esateko." 1984an [[Kona]]n ([[Hawaii]]) ospatutako konferentzian inpaktu erraldoiaren hipotesia atera zen garaile.

{{esaera2|Konferentziaren aurretik hiru teoria "tradizionalen" defendatzaileak zeuden, eta pertsona gutxi batzuek inpaktu erraldoiaren teoria serioski hasten hasian ziren, baina erdian gehiengo apatiko bat zegoen, eztabaida hori inoiz konponduko ez zela uste zuena. Ondoren funtsean bi talde zeuden: inpaktu erraldoiaren eremua eta agnostikoa.|Dana Mackenzie<ref name=Dana-Mackenzie's-book>{{erreferentzia|egilea=Dana Mackenzie|izenburua=The Big Splat, or How Our Moon Came to Be|url=https://books.google.com/books?id=omVaG7u4qG8C&pg=PA166|date=2003-07-21|argitaletxea=John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-48073-0|orrialdeak=166–168}}</ref>}}

[[Bonbardatzeko handi berantiarra|Inpaktu erraldoiak]] Eguzki Sistemaren hasierako fasean oso ohikoak zirela uste da. Ordenagailu bidez egindako simulazioek erakusten dute teoria hori Lurra-Ilargia sistemaren momentu angeluarra eta ilargiaren nukleo txikiarekin dela. Simulazio horiek halaber erakusten dute Ilargiaren aurka talka egin zuen gorputzetik datorrela batik bat, eta ez proto-Lurretik. <ref>{{erreferentzia|abizena=Canup |izena=R. |egilea2=Asphaug, E. |izenburua=Origin of the Moon in a giant impact near the end of Earth's formation |aldizkaria=Nature |zenbakia=412 |orrialdeak=708–712 |data=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |gaia=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> Hala ere, azken aldiko datuek proposatzen dute Ilargia Lurreko materialetik osatu zela, eta ez talka egin zuen gorputzetik.<ref>{{erreferentzia|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |izenburua=Earth-Asteroid Collision Formed Moon Later Than Thought |argitaletxea=News.nationalgeographic.com |data=2010eko urriaren 28a|}}</ref><ref>{{erreferentzia|url=http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc://azu_maps/Volume43/NumberSupplement/Touboul.pdf|argitaletxea=Arizona.edu|formatoa=PDF}}</ref><ref>{{cite doi|10.1038/nature06428}}</ref><ref>{{erreferentzia|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth|izenburua=Flying Oceans of Magma Help Demystify the Moon's Creation |argitaletxea=News.nationalgeographic.com |data=2015eko apirilaren 8a}}</ref> [[Meteorito]]ek erakusten dute Eguzki Sistemako barne objektuek, hala nola [[Martitz]]ek eta [[Vesta (asteroidea)|Vestak]], Lurraren konposaketa ezberdina dutela [[oxigeno]] eta [[wolframio]] [[isotopo]]ei erreparatuta, baina Lurrak eta Ilargiak konposaketa isotopiko ia bera dute. Sortzen ari zen Lurraren eta Ilargiaren arteko talka ondoko material baporizatuaren nahasketak konposaketa isotopikoa berdinduko zuela kalkulatzen da,<ref name="Pahlevan2007">{{Erreferentzia|izena=Kaveh|abizena=Pahlevan|izenburua=Equilibration in the aftermath of the lunar-forming giant impact|orrialdeak=438–449|hizkuntza=en|abizena2=Stevenson|izena2=David J.|data=2007-10|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0012821X07005006|aldizkaria=Earth and Planetary Science Letters|alea=3-4|zenbakia=262|doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055|sartze-data=2019-06-03}}</ref> nahiz eta horren gaineko eztabaida irekita dagoen<ref>{{erreferentzia|abizena=Nield |izena=Ted |izenburua=Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France) |aldizkaria=Geoscientist |zenbakia=19 |orrialdea=8 |urtea=2009|url =http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html}}</ref>

Inpaktu erraldoi horretan askatu zen [[energia]] kopuru ikaragarriak, eta Lurraren materialaren berrelkartzeak Lurraren kanpoko geruza urtu eta [[magma]]zko ozeano bat sortuko zen. <ref name="Warren1985">{{Erreferentzia|izena=P H|abizena=Warren|izenburua=The Magma Ocean Concept and Lunar Evolution|orrialdeak=201–240|hizkuntza=en|data=1985-5|url=http://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.ea.13.050185.001221|aldizkaria=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|alea=1|zenbakia=13|issn=0084-6597|doi=10.1146/annurev.ea.13.050185.001221|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=W. Brian|abizena=Tonks|izenburua=Magma ocean formation due to giant impacts|orrialdeak=5319–5333|hizkuntza=en|abizena2=Melosh|izena2=H. Jay|data=1993-03-25|url=http://doi.wiley.com/10.1029/92JE02726|aldizkaria=Journal of Geophysical Research: Planets|alea=E3|zenbakia=98|doi=10.1029/92JE02726|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Ilargi soru berriak ere bere [[ilargiko magma ozeanoa]] izan bide zuen. Hainbat kalkuluk diote agian haren sakonera 500 kilometrotik Ilargi osoraino izan zela (1.737 km).<ref name="Warren1985" />

Froga ildo asko azaltzeko duen gaitasuna izanda ere, inpaktu erraldoiaren hipotesiak oraindik ere hainbat zailtasun ditu hainbat gako azaltzeko, batez ere Ilargiaren konposizioaren ingurukoak.<ref>{{cite doi|10.1126/science.342.6155.183}}</ref>

2001ean Washingtongo [[Carnegie Institute]]ko talde batek inoiz egindako ilargiko arroken neurketa isotopikorik zehatzena argitaratu zuen.<ref name=wiechert>{{cite doi|10.1126/science.1063037}}</ref> Euren harridurarako, talde horrek aurkitu zuen [[Apollo programa|''Apollo'' programak]] ekarritako arroken sinadura isotopikoa Lurreko arroken bera zela eta, aldi berean, Eguzki Sistemako beste gorputz guztiekiko ezberdina. Ilargiaren material gehiena Tea planetatik zetorrela uste zenez, aurkikuntza ez zen espero zutena. 2007an Kaliforniako Teknologia Institutuko ikerlari talde batek adierazi zuen Tea eta Lurraren artean sinadura isotopiko bera edukitzeko aukerak % 1 baino txikiagoak zirela.<ref name=ps2007>{{cite doi|10.1016/j.epsl.2007.07.055}}</ref> 2012an ''Apollo''ren laginen [[titanio]] isotopoen gaineko analisia argitaratu zen, eta hor ere Lurreko konposaketa bera zegoela aurkitu zuten: horrek zalantzan jarri zuen inpaktu erraldoiaren teoria. Hala ere, teoria horren gainean dauden aldaerek datuok azal ditzakete.

== Ezaugarri fisikoak ==
=== Barne egitura ===
[[Fitxategi:Moon diagram.svg|thumb|ezkerrera|Ilargiaren barne-egitura]]
{| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; text-align: center;"
|+ Ilargiaren azalaren regolito baten osaketa<ref>{{erreferentzia
|egilea=Taylor, Stuart Ross
|izenburua= Lunar science: A post-Apollo view| urtea=1975
|orrialdea=64|lekua=New York |argitaletxea= Pergamon Press, Inc.
|url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1975lspa.book.....T/0000064.000.html}}</ref>
! rowspan="2"|Konposatua
! rowspan="2"|Formula
! colspan="2"|Osaketa
|-
! style="font-size: smaller;" | ''Maris''
! style="font-size: smaller;" | ''Terrae''
|-
| style="text-align: left;" | [[Silizio dioxido|silizea]]
| SiO<sub>2</sub>
| % 45.4
| % 45.5
|-
| style="text-align: left;" | [[Aluminio oxido|alumina]]
| Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
| % 14.9
| % 24.0
|-
| style="text-align: left;" | [[Kare]]
| CaO
| % 11.8
| % 15.9
|-
| style="text-align: left;" | [[burdin oxido (II)]]
| FeO
| % 14.1
| % 5.9
|-
| style="text-align: left;" | [[Magnesio oxido|magnesia]]
| MgO
| % 9.2
| % 7.5
|-
| style="text-align: left;" | [[titanio dioxido]]
| TiO<sub>2</sub>
| % 3.9
| % 0.6
|-
| style="text-align: left;" | [[sodio oxido]]
| Na<sub>2</sub>O
| % 0.6
| % 0.6
|-
! colspan="2" | Guztira
! % 99.9
! % 100.0
|}
Ilargia [[diferentziazio planetarioa|diferentziatutako]] gorputz bat da: [[lurrazal]], [[mantu]] eta [[nukleo planetario]] [[geokimika|geokimikoki]] bereziak ditu. Ilargiak nukleo burdintsu bat du, 240 kilometroko erradioarekin, eta kanpo nukleo fluido bat, burdin urtuz osatua, gutxi gorabehera 300 bat kilometrokoa. Nukleo horren inguruan partzialki urtua dagoen 500 kilometroko erradioko geruza bat dago.<ref>{{erreferentzia|url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html|izenburua=NASA Research Team Reveals Moon Has Earth-Like Core|argitaletxea=NASA}}</ref> Egitura hori [[kristalizazio frakzionatu]]aren ondorioz sortu zela uste da, orain dela 4.5 milioi urte sortutako [[Ilargiko magma ozeanoa|magma ozeano]] batetik.<ref>{{erreferentzia|doi = 10.1038/ngeo417|izenburua =Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon|urtea= 2009|abizena1 = Nemchin|izena1 = A.|abizena2 = Timms|izena2 = N.|abizena3 = Pidgeon|izena3 = R.|abizena4 = Geisler|izena4 = T.|abzena5 = Reddy|izena5 = S.|abizena6 = Meyer|izena6 = C.|aldizkaria = Nature Geoscience|zenbakia = 2|alea = 2|orrialdea = 133–136|bibcode = 2009NatGe...2..133N }}</ref> Magma ozeanoaren kristalizazioak mantu [[mafiko]] bat sortu zuen [[olibino]], [[klinopiroxeno]] eta [[ortopiroxeno]]en [[prezipitazioa (kimika)|prezipitazioaren]] bidez. Magmaren hiru laurden kristalizatu zirenean, dentsitate txikiagoko [[plagioklasa]] mineralak sortu ziren eta lurrazalean flotatzen hasi.<ref name="S06">{{Erreferentzia|izena=C. K.|abizena=Shearer|izenburua=Thermal and Magmatic Evolution of the Moon|orrialdeak=365–518|hizkuntza=en|data=2006-01-01|url=https://pubs.geoscienceworld.org/rimg/article/60/1/365-518/140777|aldizkaria=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|alea=1|zenbakia=60|issn=1529-6466|doi=10.2138/rmg.2006.60.4|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Kristalizatu ziren azken likidoak hasieran lurrazala eta mantuaren artean geratu ziren txertatuta, beroa sortzen duten elementu askorekin.<ref name="W06" /> Orbitatik egindako mapa geokimikoek erakusten dute gainazala batez ere [[anortosita]]z osatuta dagoela,<ref name="L06" /> eta [[ilargi arroka|ilargi arroken]] laginek erakusten dute erupzioetako labek mantuko urtze partzialaren eraginez sortu zirela, mantuaren egitura [[mafiko]]aren konposizioa baieztatzen dute. Lurraren mantuan baino burdin gehiago dago Ilargian.<ref name="W06" /> Teknika geofisikoek erakusten dute Ilargiaren gainazaleko geruzak gutxi gorabehera 50 kilometroko lodiera dituela.<ref name="W06" />

Ilargia Eguzki Sistemako bigarren sateliterik dentsoena da, [[Io (ilargia)|Ioren]] ostean.<ref name="Schubert2004">{{Erreferentzia|izenburua=Jupiter : the planet, satellites, and magnetosphere|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/54081598|isbn=0521818087|pmc=54081598|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Hala ere, Ilargiaren barruko nukleoa txikia da, 350 kilometro inguruko erradioarekin (edo gutxiago),<ref name="W06" /> Ilargiaren erradioaren % 20. Haren konposaketa ez da ondo ezaguna, baina ziurrenik burdin metalikoa da, [[sufre]] eta [[nikel]] aleazio txikiarekin. Ilargiaren errotazioaren inguruko analisiek haren nukleoa partzialki urtuta dagoela erakusten dute.<ref>{{erreferentzia|abizena = Williams|izena = J. G.|abizena2 = Turyshev|izena2 = S. G.|abizena3 = Boggs|izena3 = D. H.|abizena4 = Ratcliff|izena4 = J. T.|izenburua = Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy|aldizkaria = Advances in Space Research|urtea = 2006|zenbakia = 37|alea = 1|orrialdeak = 67–71|bibcode=2006AdSpR..37...67W|doi = 10.1016/j.asr.2005.05.013|arxiv = gr-qc/0412049 }}</ref>

=== Azaleko geologia ===
{{Sakontzeko|Ilargiaren geologia}}
Ilargiaren geologiak hainbat antzekotasun ditu [[Lurra]]rekiko, batez ere konposizioari dagokionez, baina alde esanguratsuak daude. Ilargiak ez du [[atmosfera]] garrantzitsurik<ref>{{erreferentzia| abizena = Globus|izena = Ruth|izenburua=Space Settlements: A Design Study|argitaletxea=NASA|url = http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html| urtea = 1977}}</ref> eta, beraz, ez dago klimari loturiko [[higadura]]rik, grabitate indarra txikiagoa da eta [[Lurra]] baino azkarrago hozten da. Ilargian, gainera, [[krater]] ugari daude, inpaktuen ondorioz.

Ilargiaren historia geologikoa 6 ataletan banatzen da. Lehenengoa orain dela 4.600 milioi urte hasi zen, Ilargia Lurraren inguruan biraka hasi zenean<ref>{{erreferentzia|doi = 10.1038/ngeo417|izenburua =Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon|urtea = 2009|abizena1 = Nemchin|izena1 = A.|abizena2 = Timms|izena2 = N.|abizena3 = Pidgeon|izena3 = R.|abizena4 = Geisler|izena4 = T.|abizena5 = Reddy|izena5 = S.|abizena6 = Meyer|izena6 = C.|aldizkaria = Nature Geoscience|liburukia = 2|alea = 2|orrialdea = 133–136|bibcode = 2009NatGe...2..133N }}</ref>. Lurraren grabitatearen eraginez Ilargia elipsoide bihurtu zuten.

Ondoren, ozeanoko [[magma]] kristaldu zen. Momentu horretan, [[olibino]] eta [[piroxeno]] mineralak sortu ziren. Dentsitatea zela eta, hondoratu eta gainean [[feldespato]]ak mendiak sortu zituen. Oraindik ezagutzen ez den sakoneran [[norita]] eta [[troktolita]] magmak sortu ziren eta horiek [[plutoi]]ak sortu zituzten. Orain dela 4.000 milioi urte krater erraldoiak sortu ziren. Gaur egungo [[ilargi-itsaso]]ak arroka plutonikoz osatuta daude. [[Goi Inbriar]] garairaino hedatu zen hori, orain dela 3.200 milioi urte. Garai hartan bulkanismoa egon zen, [[piroklasto]]ak ehunka kilometrora jaurtitzen. Horren ondoren, meteoritoen inpaktuak baino ez dira gertatu, adibidez [[Copernicus kraterra]] eta [[Tycho kraterra]].

==== Itsasoak ====
{{sakontzeko|Ilargiko itsasoak|Ilargiko itsasoen zerrenda}}
Begi hutsez ikusita, Ilargiko itsasoak gune ilunak dira, [[basalto]]z eginikoak. Haien formazioa ''Geologia'' atalean deskribatuta dago. Ilargiaren [[azalera]]ren % 16 estaltzen dute eta ilunagoak dira, gainontzeko aldeetan dagoen [[erregolito]]ak baino distira gutxiago ematen duelako. Erregolito hori meteoritoen inpaktuz sortu da. 

Kontrakoa pentsa badaiteke ere, Ilargiko itsasoak ez daude modu uniforme batean sakabanatuta, ia guztiak guk ikusten dugun Ilargiaren aldean baitaude. Hori [[Lurra]]ren [[grabitazio|grabitatearen]] efektua da, itsasoko lurrek dentsitate handiagoa izanda, errazagoa baita grabitate zentrorantz jotzea.

Itsasoez gain, ''ozeano'' bat, ''badiak'' eta ''urmaelak'' ere izendatzen dira, tamainen arabera. Izena antzinako ikerlariek emanak dira, benetako itsasoak zirela uste baitzuten. Handiena [[Oceanus Procellarum]] edo ''Ekaitzen Ozeanoa'' da, 2.568 km-ko diametro maximoarekin.
[[Fitxategi:Moon-craters.jpg|thumb|[[Ilargiaren alde ezkutua]]n kokatzen den [[Daedalus (kraterra)|Daedalus]] kraterra. ]]

==== Kraterrak ====
[[Krater]]rak [[asteroide]] batek ilargia jotzean sortzen dira<ref>{{erreferentzia| abizena = Melosh| izena = H. J.| izenburua = Impact cratering: A geologic process| url = https://archive.org/details/impactcrateringg0000melo| urtea = 1989| argitaletxea = Oxford Univ. Press| isbn = 978-0-19-504284-9 }}</ref>. Txikienek [[metro]] bateko tamaina dute eta handienek, 1000 km. [[Apollo programa|''Apollo'' misioak]] arrokak jaso zituen arte, krater askoren jatorria agian [[sumendi]]ak zirela uste zen. Inpaktuak 20 km/s-ko abiaduran gertatzen dira eta modu horretan meteoritoa bera suntsitzen da. Hala ere, haren masa baino 10.000 aldiz arroka gehiago jaurtitzen du kanpora, kraterra eta inguruko [[erregolito]]a sortuz<ref>{{erreferentzia| abizena = Heiken| izena = G.| izenburua = Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon| url = https://archive.org/details/lunarsourcebooku00heik| urtea = 1991| argitaletxea = Cambridge University Press| lekua = New York| isbn = 978-0-521-33444-0| orrialdea = [https://archive.org/details/lunarsourcebooku00heik/page/n774 736] }}</ref>.

Talka kraterren eraketa Ilargiko prozesu geologiko nabarietako bat da, haren lurrazalean berebiziko eragina duena.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Melosh, H. J.|izenburua=Impact cratering : a geologic process|argitaletxea=Oxford University Press|data=1989|url=https://www.worldcat.org/oclc/17649090|isbn=0195042840|pmc=17649090|sartze-data=2019-06-16}}</ref> Talka krater deritzogu [[kometa]] batek edo [[asteroide]] batek satelitearen lurrazalaren aurka talka egitean sortzen den kraterrari. Lurretik beha dezakegun Ilargiaren aldean, kilometro bat baino gehiago duten 300.000 krater inguru daudela baieztatzen dute zientzialariek.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Moon|hizkuntza=en-GB|url=http://sci.esa.int/smart-1/31412-moon/|aldizkaria=sci.esa.int|sartze-data=2019-06-16}}</ref> Krater horiek Ilargiaren [[denbora lerro]] geologikoan garai bati hasiera edo amaiera emateko baliatzen dira sarritan, [[Nektariarra|Nectaris]], [[Imbriarra|Imbrium]] eta [[Mare Orientale|Orientale]] adibidez. Horiek altxarazitako materialez osaturiko eraztun inguratzaileek bereizgarri egiten dituzte, ehunka edo milaka kilometroko diametroa dutenak eta eiekzio-biltegiez osaturiko plataforma zabal batekin lotura dutenak.<ref name=":6">{{Cite news|url=http://ser.sese.asu.edu/GHM/ghm_07txt.pdf|abizena=Wilhelms|izena=Don|izenburua=Relative Ages|data=1987|egunkaria=U.S. Geological Survey|formatoa=pdf|hizkuntza=en|sartze-data=2019-06-16}}</ref> 

Bestalde, atmosferarik ez izateak, eguraldi aldaketen gabeziak eta martxan dauden prozesu geologikorik ez egoteak mesede egin die kraterrei, hobeki iraunarazi baititu. Eraztunetako arro gutxi batzuk datatu badira ere, nahikoak izan dira garai geologikoen arteko banaketa erlatiboak egiteko. Talka kraterrak oso garrantzitsuak dira lurrazalaren datazioa egiterakoan: izan ere, talka horiek erritmo ia konstantean gertatzen direnez, eremu batean dagoen krater kopurua behatuz lurrazal horren adina zehaztu daiteke.<ref name=":6" /> ''Apollo'' misioak satelitera bertaratu zirenean, besteak beste, talken ondorioz sortutako arroka burdinurtuak bildu zituzten eta gerora, Lur planetan arroka horiei azterketa zehatzak egin zitzaizkien. Azterketa horiei esker, arroka mota horiek 3,8 eta 4,1 mila milioi urte dituztela jakin zen. Datu horietan oinarrituta, Ilargiak hainbat tamainatako gorputzen [[Bonbardaketa Berantiar Handia|bonbardaketa berantiar]]<nowiki/>ra jasan zuela proposatu da.<ref>{{Erreferentzia|izena=William K.|abizena=Hartmann|izenburua=Possible long-term decline in impact rates|orrialdeak=11–23|hizkuntza=en|abizena2=Quantin|abizena3=Mangold|izena2=Cathy|izena3=Nicolas|data=2007-1|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103506003150|aldizkaria=Icarus|alea=1|zenbakia=186|doi=10.1016/j.icarus.2006.09.009|sartze-data=2019-06-16}}</ref>  

==== Ilargiko zirimolak ====
[[Fitxategi:Reiner-gamma-clem1.jpg|thumb|[[Reiner Gamma]] Ilargiko zirimola, esan bezala, albedo altuko eremu bat izateak nabarmendu egiten du. ]]
[[Ilargiko zirimola]]k satelitearen lurrazalean aurki daitezkeen gune bitxi edo enigmatiko batzuk dira. Gainerako guneetatik bereizten dituzten ezaugarriak [[albedo]] altua, gazte tankera (begi hutsez ikusita, haien ezaugarriak [[erregolito]] gazte batek dituenaren antzekoak dira) eta gehienek dituzten forma bihurgunetsuak dira. Sortzen duten distira sarritan nabarmendu egiten dute inguruan dituzten albedo baxuko eremuek. Eremu horiek zirimolen artean sigi-sagaka topa daitezke. 

==== Uraren presentzia ====
[[Ur|Ur likidoak]] ezin du Ilargiaren lurrazalean iraun. Eguzki-erradiazioaren eraginpean dagoenean, ura azkar batean deskonposatzen da, [[fotolisi]] izeneko prozesu baten bidez. Hala, deskonposatutako ura espazioan galtzen da. 1960ko hamarkadatik aurrera, zientzialariek beste hipotesi bat azaldu zuten: talka-kometen eraginez edo [[oxigeno]] ugariko arroketako oxigenoa [[Eguzki haize]]ek ekarritako [[hidrogeno]]arekin erreakzionatzearen ondorioz, baliteke Ilargian ura [[izotz]] egoeran egotea eta beti gaua den krater hotzetan irautea.<ref>{{Erreferentzia|izena=J. L.|abizena=Margot|izenburua=Topography of the Lunar Poles from Radar Interferometry: A Survey of Cold Trap Locations|orrialdeak=1658–1660|data=1999-06-04|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.284.5420.1658|aldizkaria=Science|alea=5420|zenbakia=284|doi=10.1126/science.284.5420.1658|sartze-data=2019-06-04}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=W. R.|abizena=Ward|izenburua=Past Orientation of the Lunar Spin Axis|orrialdeak=377–379|hizkuntza=en|data=1975-08-01|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.189.4200.377|aldizkaria=Science|alea=4200|zenbakia=189|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.189.4200.377|sartze-data=2019-06-04}}</ref> Hipotesi hori kontuan hartzekoa da: izan ere, azken simulazioen arabera, Ilargiaren lurrazaleko 14.000 [[Kilometro koadro|km<sup>2</sup>]] inguru beti ilunpean daude.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Moon, George Washington, (15 June 1823–11 March 1909), author, poet, critic, theologian, antiquarian and inventor|argitaletxea=Oxford University Press|data=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u189126|sartze-data=2019-06-04|encyclopedia=Who Was Who}}</ref> Ur erabilgarria Ilargian aurkitu ahal izateak berebiziko garrantzia izan lezake etorkizunean satelitean sortu nahi diren [[Ilargiaren kolonizazioa|bizilekuentarako]], ura eskuratzea merkeagoa izango litzatekeelako: Lurretik hara eraman behar izatea, ziurrenik, oso garestia izango da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Seedhouse, Erik.|izenburua=Lunar outpost : the challenges of establishing a human settlement on the moon|argitaletxea=Springer|data=2009|url=https://www.worldcat.org/oclc/405547099|isbn=9780387097473|pmc=405547099|sartze-data=2019-06-04}}</ref>

Urteetan zehar ikerketak egiten ibili ondoren, Ilargiaren lurrazalean uraren arrastoak daudela frogatutzat jo da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Mayne, William, (16 March 1928–24 March 2010), writer|argitaletxea=Oxford University Press|data=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u27121|sartze-data=2019-06-05|encyclopedia=Who Was Who}}</ref> 1994an ''Clementine'' zundaren radar biestatikoak lurrazalean urezko poltsa txiki eta izoztuak zeudela erakutsi zuen. Haatik, [[Areciboko irrati-teleskopioa]]ren bidez geroago egin ziren behaketa batzuek aurkikuntza zalantzan jarri zuten, poltsa horiek agian talka-krater gazteetatik askatu ziren arrokak direla ikusi baitzen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Richard|abizena=Krishfield|izenburua=Ice-ocean environmental buoy program : archived data processing and graphical results from April 1992 through November 1998|argitaletxea=Woods Hole Oceanographic Institution|abizena2=Honjoa|abizena3=Takizawa|abizena4=Hatakeyama|izena2=Susumu|izena3=Takatoshi|izena4=Kiyoshi|data=1999|url=http://dx.doi.org/10.1575/1912/88|sartze-data=2019-06-05}}</ref> 1998an, ''[[Lunar Prospector]]'' espazio-ontziaren [[neutroi]] [[espektrometro]]ak poloetatik hurbil zeuden zenbait lurretako [[erregolito]]en azpian, metro batera bitarteko sakoneran, hidrogenoaren presentzia nabaria zegoela erakutsi zuen.<ref>{{Erreferentzia|izena=W. C.|abizena=Feldman|izenburua=Fluxes of Fast and Epithermal Neutrons from Lunar Prospector: Evidence for Water Ice at the Lunar Poles|orrialdeak=1496–1500|data=1998-09-04|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.281.5382.1496|aldizkaria=Science|alea=5382|zenbakia=281|doi=10.1126/science.281.5382.1496|sartze-data=2019-06-05}}</ref> [[Apollo 15]] misioa Ilargira joan eta bertako laba bolkanikoaren zenbait aztarna ekartzean, haietan uraren arrastoak zeudela jakin zen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Alberto E.|abizena=Saal|izenburua=Volatile content of lunar volcanic glasses and the presence of water in the Moon’s interior|orrialdeak=192–195|hizkuntza=en|abizena2=Hauri|abizena3=Cascio|abizena4=Van Orman|abizena5=Rutherford|abizena6=Cooper|izena2=Erik H.|izena3=Mauro L.|izena4=James A.|izena5=Malcolm C.|izena6=Reid F.|data=2008-7|url=http://www.nature.com/articles/nature07047|aldizkaria=Nature|alea=7201|zenbakia=454|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature07047|sartze-data=2019-06-05}}</ref>

[[2008]]an jaurti zen ''[[Chandrayaan-1]]'' [[india]]r espazio-ontziak egiaztatu zuen Ilargiaren lurrazalean ura dagoela, izotz eran. Horretarako, bere baitan zuen "Ilargiko Mineralogia Mapeatzailea" izeneko tresna baliatu zuen. Espektrometroak [[hidroxilo]]ra zuzendutako xurgapen-lerroak atzeman zituen islatutako [[Argi|eguzki-argian]], hala, satelitearen lurrazalean ur izoztua dagoela egiaztatuz. Espazio-ontziak gauzatutako ikerketei esker, badakigu uraren kontzentrazioa handia izan daitekeela, zehazki, 1.000 [[Notazioko parteak|ppm]]-ra iritsi daiteke.<ref>{{Erreferentzia|izena=C. M.|abizena=Pieters|izenburua=Character and Spatial Distribution of OH/H2O on the Surface of the Moon Seen by M3 on Chandrayaan-1|orrialdeak=568–572|hizkuntza=en|abizena2=Goswami|abizena3=Clark|abizena4=Annadurai|abizena5=Boardman|abizena6=Buratti|abizena7=Combe|abizena8=Dyar|abizena9=Green|izena2=J. N.|izena3=R. N.|izena4=M.|izena5=J.|izena6=B.|izena7=J.-P.|izena8=M. D.|izena9=R.|data=2009-10-23|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.1178658|aldizkaria=Science|alea=5952|zenbakia=326|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1178658|sartze-data=2019-06-09}}</ref> 2018an, bi poloetatik 20º-ko latitudean ur izoztua dagoela jakin zen, mapeatzailearen islapen espektroak itzalpean dauden eremuetatik jaso zuen zeharkako argiari esker.<ref>{{Erreferentzia|izena=Shuai|abizena=Li|izenburua=Direct evidence of surface exposed water ice in the lunar polar regions|orrialdeak=8907–8912|hizkuntza=en|abizena2=Lucey|abizena3=Milliken|abizena4=Hayne|abizena5=Fisher|abizena6=Williams|abizena7=Hurley|abizena8=Elphic|izena2=Paul G.|izena3=Ralph E.|izena4=Paul O.|izena5=Elizabeth|izena6=Jean-Pierre|izena7=Dana M.|izena8=Richard C.|data=2018-09-04|url=http://www.pnas.org/lookup/doi/10.1073/pnas.1802345115|aldizkaria=Proceedings of the National Academy of Sciences|alea=36|zenbakia=115|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1802345115|sartze-data=2019-06-09}}</ref> 2009an [[LCROSS]]ek 2.300 kg-ko gorputz bat jaurti zuen beti ilunpean dagoen krater polar batera eta sortutako talkak gutxienez 100 kg ur askatu zituen espaziora, luma bat sortuz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Paul|abizena=Tompkins|izenburua=Flight Operations for the LCROSS Lunar Impactor Mission|argitaletxea=American Institute of Aeronautics and Astronautics|abizena2=Hunt|abizena3=D'Ortenzio|abizena4=Galal|abizena5=Foreman|abizena6=Munger|abizena7=Shirley|abizena8=Strong|abizena9=Barber|izena2=Rusty|izena3=Matthew|izena4=Ken|izena5=Darin|izena6=James|izena7=Mark|izena8=James|izena9=Robert|data=2010-04-25|url=http://dx.doi.org/10.2514/6.2010-1986|aldizkaria=SpaceOps 2010 Conference|isbn=9781624101649|doi=10.2514/6.2010-1986|sartze-data=2019-06-09}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=A.|abizena=Colaprete|izenburua=Detection of Water in the LCROSS Ejecta Plume|orrialdeak=463–468|abizena2=Schultz|abizena3=Heldmann|abizena4=Wooden|abizena5=Shirley|abizena6=Ennico|abizena7=Hermalyn|abizena8=Marshall|abizena9=Ricco|izena2=P.|izena3=J.|izena4=D.|izena5=M.|izena6=K.|izena7=B.|izena8=W.|izena9=A.|data=2010-10-21|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1186986|aldizkaria=Science|alea=6003|zenbakia=330|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1186986|sartze-data=2019-06-09}}</ref> LCROSSek batutako datuen beste azterketa batek atzemandako ur kantitatea 155 ± 12 kg-koa izan zela dio.<ref>{{Erreferentzia|izena=A.|abizena=Colaprete|izenburua=Detection of Water in the LCROSS Ejecta Plume|orrialdeak=463–468|hizkuntza=en|abizena2=Schultz|abizena3=Heldmann|abizena4=Wooden|abizena5=Shirley|abizena6=Ennico|abizena7=Hermalyn|abizena8=Marshall|abizena9=Ricco|izena2=P.|izena3=J.|izena4=D.|izena5=M.|izena6=K.|izena7=B.|izena8=W.|izena9=A.|data=2010-10-22|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.1186986|aldizkaria=Science|alea=6003|zenbakia=330|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1186986|sartze-data=2019-06-09}}</ref>

[[2011]]ko maiatzean, Ilargitik jaso zen 74220 laginean 615-1410 ppm ur atzeman zen, laginak zituen [[inklusio]]etan.<ref>{{Erreferentzia|izena=E. H.|abizena=Hauri|izenburua=High Pre-Eruptive Water Contents Preserved in Lunar Melt Inclusions|orrialdeak=213–215|hizkuntza=en|abizena2=Weinreich|abizena3=Saal|abizena4=Rutherford|abizena5=Van Orman|izena2=T.|izena3=A. E.|izena4=M. C.|izena5=J. A.|data=2011-07-08|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.1204626|aldizkaria=Science|alea=6039|zenbakia=333|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1204626|sartze-data=2019-06-13}}</ref> [[Titanio]]an aberatsa zen lagin hori ez zen edozein, izan ere, "Beira laranjadun lurzorua" izenarekin ospetsu egin zen, 1972an Apollo 17 misioak Lurrera ekarri bezain laster. Inklusio hauek Ilargian duela 3.7 mila milioi urte jazo ziren erupzio leherkorrei esker eratu ziren. Aipatu dugun kontzentrazioari dagokionean, alderaketak egiten hasiz gero, konturatuko gara Lurraren [[Lurraren egitura|goi-mantuan]] dagoen [[magma]]ren kontzentrazioaren parekoa dela. Berri honek ez du itxaropen handirik sortuko etorkizuneko Ilargiko biztanleengan, izan ere, lagin hau sakonera handian sortu zen eta inklusioak atzematea biziki zaila da, aipatu duguna atzemateko 39 urtek igaro behar izan dute, gaur egungo teknologiarekin. Hau da, etorkizuneko Ilargiko biztanleek ura nahi badute, egun dakigunaren arabera, zaila gertatuko zaile Ilargian bertan eskuragarri atzematea. Hori bai, aurkikuntza honek [[Ilargiaren geologia]]ren esparruan garrantzi nabarmena izan zuen.    

Ilargiko Mineralogia Mapeatzaileak (M3) [[2018]]ko abuztuan, aurrez bildutako aztarnak aztertzean, Ilargiaren lurrazalean ur izoztua dagoela erakusten duen "behin-betiko ebidentzia" jakitera eman zuen.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Paul|abizena=Rincon|izenburua=Water ice 'detected on Moon's surface'|hizkuntza=en-GB|data=2018-08-21|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-45251370|sartze-data=2019-06-14}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Leonard|abizena=David|izenburua=Beyond the Shadow of a Doubt, Water Ice Exists on the Moon|hizkuntza=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/|aldizkaria=Scientific American|sartze-data=2019-06-14}}</ref> Eskuratutako datuei esker, ur izoztuak sortzen dituen islapen "sinadura" bereizgarriak aurkitu ziren. Sinadura berezi hauei esker, aurrez bildutako edo ikusitako aztarnak hautsa edo bestelako substantzia islatzaile bat ezin izan eta zalantza barik, ura direla jakin zen.<ref name=":5">{{Erreferentzia|izena=Mike Wall 2018-08-21T11:58:56Z|abizena=Science|izenburua=Water Ice Confirmed on the Surface of the Moon for the 1st Time!|hizkuntza=en|abizena2=Astronomy|url=https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html|aldizkaria=Space.com|sartze-data=2019-06-14}}</ref> Aurkikuntza egiteko baliatu ziren aztarnek Ipar eta Hego poloetan zuten jatorria, alabaina, Hego poloan ur-biltegi gehiago daude, bertako krater askotara ez delako nehoiz argia iristen eta beraz, urak ezin duelako lurrundu.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> [[2020]]ko [[urriaren 27]]an [[SOFIA]] misioak konfirmatu zuen [[Clavius (kraterra)|Clavius kraterrean]] ura dagoela, 100 eta 412 [[ppm]] artean, gutxi gora behera litro herena arroka metro kubiko batean<ref>{{Erreferentzia|izena=Sean|abizena=Potter|izenburua=NASA’s SOFIA Discovers Water on Sunlit Surface of Moon|data=2020-10-26|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-s-sofia-discovers-water-on-sunlit-surface-of-moon|aldizkaria=NASA|sartze-data=2020-10-26}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=C. I.|abizena=Honniball|izenburua=Molecular water detected on the sunlit Moon by SOFIA|orrialdeak=1–7|hizkuntza=en|abizena2=Lucey|abizena3=Li|abizena4=Shenoy|abizena5=Orlando|abizena6=Hibbitts|abizena7=Hurley|abizena8=Farrell|izena2=P. G.|izena3=S.|izena4=S.|izena5=T. M.|izena6=C. A.|izena7=D. M.|izena8=W. M.|data=2020-10-26|url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-01222-x|aldizkaria=Nature Astronomy|issn=2397-3366|doi=10.1038/s41550-020-01222-x|sartze-data=2020-10-26}}</ref>.

=== Grabitazio-eremua ===
[[Fitxategi:GRAIL's gravity map of the moon.jpg|thumb|254x254px|Ilargiaren grabitate mapa, [[GRAIL]]ek eskainia.]]
Ilargiaren [[grabitazio-eremu]]a satelitean orbitatzen diharduten [[espazio ontzi]]ek eta satelite artifizialek igorritako [[Irrati-uhin|irrati-seinaleen]] [[Doppler efektua|Doppler desplazamendua]] aztertuz neurtu da. Ilargiaren grabitazioaren ezaugarri nagusia [[masa kontzentrazio]]ak dira, grabitazio-anomalia positibo handiak dira, [[Talka krater|talka-eremu]] erraldoi batzuekin lotuak daudenak. Haien sorrera [[laba]] [[Basalto|basaltikoaren]] fluxu dentsoek eragin zuten, arro erraldoiak bete zituztelako.<ref>{{Erreferentzia|izena=P. M.|abizena=Muller|izenburua=Mascons: Lunar Mass Concentrations|orrialdeak=680–684|hizkuntza=en|abizena2=Sjogren|izena2=W. L.|data=1968-08-16|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.161.3842.680|aldizkaria=Science|alea=3842|zenbakia=161|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.161.3842.680|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=R. A.|abizena=Kerr|izenburua=The Mystery of Our Moon's Gravitational Bumps Solved?|orrialdeak=138–139|hizkuntza=en|data=2013-04-12|url=http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.340.6129.138-a|aldizkaria=Science|alea=6129|zenbakia=340|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.340.6129.138-a|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Anomalia hauek eragin nabarmena dute satelitea orbitatzen duten espazio-ontzien orbitetan. Hala ere, aipatu beharra dago zenbait misterio oraindik ere argitzeke daudela Ilargiaren eremu grabitatorioari dagokionean: esandako laba fluxuek ezin duten azaldu eremu grabitatorioa bere osotasunean eta badira zenbait masa kontzentrazio ez daudenak [[Sumendi|bolkanismoari]] loturik.<ref>{{Erreferentzia|izena=A|abizena=Konopliv|izenburua=Recent Gravity Models as a Result of the Lunar Prospector Mission|orrialdeak=1–18|hizkuntza=en|data=2001-3|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103500965734|aldizkaria=Icarus|alea=1|zenbakia=150|doi=10.1006/icar.2000.6573|sartze-data=2019-06-03}}</ref> 

=== Eremu magnetikoa ===
Ilargiaren [[eremu magnetiko]]aren intentsitatea 1-100 [[Tesla (unitatea)|nanotesla]] artekoa da, [[Lurraren eremu magnetikoa|Lurrak]] duena baino ehun aldiz ahulagoa. Ilargiak ez du [[Dipolo magnetiko|bi poloko]] eremu magnetiko globalik, lurrazalaren magnetizazio soil bat baino ez du. Magnetizazio hori aspaldian eskuratutakoa izatea da aukerarik logikoena, dinamo bat martxan zegoen garai batean.<ref>{{erreferentzia|hizkuntza=en|izenburua=Early Lunar Magnetism|urtea=2009|abizena=Garrick-Bethell, Ian; Weiss, Benjamin P.; Shuster, David L.; Buz, Jennifer|izena=|orrialdeak=|orrialdea=356,359|argitaletxea=Science|ISBN=}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=L. L.|abizena=Hood|izenburua=Reply [to “Comment on “Initial measurements of the lunar induced magnetic dipole moment using Lunar Prospector Magnetometer data” by Hood et al.”]|orrialdeak=1079–1079|data=2000-04-01|url=http://dx.doi.org/10.1029/1999gl003730|aldizkaria=Geophysical Research Letters|alea=7|zenbakia=27|issn=0094-8276|doi=10.1029/1999gl003730|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Bestalde, baliteke egun duen magnetizazioaren zati bat beste argizagien kontra eduki zituen talken ondorioa izatea, hauek plasmazko hodei handi bat sortzen baitute, hedatzen joaten dena. Aipatutako hipotesia behaketek babesten dute, izan ere, talka-krater handien [[Antipoda|antipodetan]] lurrazalaren magnetizazioa askoz handiagoa da.<ref>{{Erreferentzia|izena=L. L.|abizena=Hood|izenburua=Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations|orrialdeak=9837|hizkuntza=en|abizena2=Huang|izena2=Z.|data=1991|url=http://doi.wiley.com/10.1029/91JB00308|aldizkaria=Journal of Geophysical Research|alea=B6|zenbakia=96|issn=0148-0227|doi=10.1029/91JB00308|sartze-data=2019-06-03}}</ref>

=== Atmosfera ===
[[Fitxategi:Apollo 17 twilight ray sketch.jpg|thumb|[[Apollo 17]] misioko astronautek egindako zirriborroa. Ilargiaren atmosfera beranduago ikertuko zen, [[Lunar Atmosphere and Dust Environment Explorer|LADEEren]] bidez.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=List of Reviewers October 2012-September 2013|orrialdeak=430–433|data=2013-11|url=http://dx.doi.org/10.1111/1748-8583.12025|aldizkaria=Human Resource Management Journal|alea=4|zenbakia=23|issn=0954-5395|doi=10.1111/1748-8583.12025|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Lunar Atmosphere and Dust Environment Explorer Mission (LADEE)|data=2015|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-319-18717-4|editore-abizena=Elphic|editore-izena=Richard C.|doi=10.1007/978-3-319-18717-4|sartze-data=2019-06-03}}</ref> ]]
[[Fitxategi:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|thumb|Ilargian gizakiaren eraginak atzeman daitezke, Apollo 17 misioa bertara joan zenean sortu zituenak adibidez. Gizakiak bertan utzi zuen oinatz sinbolikoa dugu irudian. Ilargian haizerik ez dagoenez, bertan jarraituko du denbora luzez.]]
Ilargiak [[atmosfera]] arbuiagarri edo hutsal bat du, bere [[Grabitazio|grabitate]] baxuak ez diolako [[molekula]]k haren lurrazalaren inguruan mantentzen uzten, hala, [[gas]]ezko geruza sendo bat eratzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Nam H.|abizena=Nguyen|izenburua=Exploring the Solar System and Beyond In Basque|argitaletxea=Nam H Nguyen|hizkuntza=eu|data=2018-04-06|url=https://books.google.es/books?id=dpdUDwAAQBAJ&pg=PT35&lpg=PT35&dq=ilargiaren+atmosfera+ahula&source=bl&ots=Zr78CLm5Tp&sig=ACfU3U1kfvMU_1U2kwt9_xFmHOe8uvyW6A&hl=eu&sa=X&ved=2ahUKEwj4ie6o1sriAhX66eAKHU7BC9gQ6AEwA3oECAkQAQ#v=onepage&q=ilargiaren%20atmosfera%20ahula&f=false|sartze-data=2019-06-02}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=La Luna|url=https://thales.cica.es/rd/Recursos/rd99/ed99-0114-01/Laluna.HTM|aldizkaria=thales.cica.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref> Aipatu beharra dago, 2015ean [[Columbia Unibertsitatea|Columbiako]] eta [[Ouluko unibertsitatea|Ouluko unibertsitateetako]] astronomoek gure sateliteak hauts-hodei iraunkor bat duela frogatu zutela, hodei hau satelitearen ingurutik kometak igarotzean askatutako partikulei esker sortu zela baieztatu zuten.<ref>{{erreferentzia|url=https://aldizkaria.elhuyar.eus/albisteak/ilargiaren-inguruan-hauts-hodei-iraunkor-bat-dagoe/|izenburua=Ilargiaren inguruan hauts-hodei iraunkor bat dagoela frogatu dute|sartze-data=2019-06-02|egunkaria=Elhuyar aldizkaria|aldizkaria=|abizena=Galarraga Aiestaran|izena=Ana|egile-lotura=|hizkuntza=eu|formatua=}}</ref> Atmosferaren osaerari dagokionean, oraindik ez da bere osotasunean ezagutzen. [[Apollo programa]] dugu satelitearen atmosferaren inguruko zenbait zehaztapenen iturria, hark esan baitzuen Ilargiaren atmosferan [[helio]] eta [[argon]] atomoak daudela.<ref>{{Erreferentzia|izena=Europa|abizena=Press|izenburua=La NASA detecta Helio en la tenue atmósfera de la Luna|data=2012-08-16|url=https://www.europapress.es/ciencia/laboratorio/noticia-nasa-detecta-helio-tenue-atmosfera-luna-20120816112248.html|aldizkaria=www.europapress.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Programa Apollo|url=http://www.cosmonautica.es/22.html|aldizkaria=www.cosmonautica.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref> 1988an, Lurretik egin ziren zenbait behaketei esker egun badakigu [[sodio]] eta [[potasio]] [[ioi]]ak ere badituela.<ref>{{Erreferentzia|izena=Noticias de la|abizena=Ciencia|izenburua=Una atmósfera en la Luna|hizkuntza=es|url=https://noticiasdelaciencia.com//art/7166/una-atmosfera-en-la-luna|aldizkaria=Noticias de la Ciencia y la Tecnología (Amazings®  / NCYT®)|sartze-data=2019-06-02}}</ref> Sateliteak haren lurrazalean dituen gas gehienak bere barnealdetik datoz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La Luna|url=http://www.juntadeandalucia.es/averroes/centros-tic/14700420/helvia/aula/archivos/repositorio/0/30/html/Energi_Mareomotriz/la_luna.html|aldizkaria=www.juntadeandalucia.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref> 

Gas molekulen [[agitazio termiko]]ak bi eragile nagusi ditu: [[eguzki-erradiazio]]a eta molekulen artean gertatzen diren ausazko talkak.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=P.|abizena=Lucey|izenburua=Understanding the Lunar Surface and Space-Moon Interactions|orrialdeak=83–219|hizkuntza=en|data=2006-01-01|url=https://pubs.geoscienceworld.org/rimg/article/60/1/83-219/140774|aldizkaria=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|alea=1|zenbakia=60|issn=1529-6466|doi=10.2138/rmg.2006.60.2|sartze-data=2019-06-02}}</ref> Lur planetaren atmosferako molekulek ehunka metro segundoko abiadura eduki ohi dute, baina zenbait kasu berezietan 2.000 eta 3.000 m/s bitarteko abiadura dutenak ere aurki daitezke.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Gomera|abizena=Actualidad|urtea=|izenburua=La atmósfera de la Luna|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=es|url=http://www.gomeraactualidad.com/articulo/informes/atmosfera-luna/20130907095922008238.html|aldizkaria=Gomera Actualidad|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Hala ere, planetaren [[ihes-abiadura]] 11.200 m/s-koa denez, partikula hauek ezin dute inoiz ihes egin atmosferatik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ekuazioen soluzio numerikoa|url=http://www.sc.ehu.es/sbweb/fisika/celeste/kepler1/kepler1.htm|aldizkaria=www.sc.ehu.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref> Ilargiaren grabitatea gure planetarena baino sei aldiz baxuagoa denez, haren ihes-abiadura 2.400 m/s ingurukoa da, hortaz, partikularik azkarrenek ihes egin ahal izan zuten antzina, Ilargiak atmosfera egonkor bat izan bazuen. [[Gasen teoria zinetiko|Gasen zinetikaren teoria]] jarraituz, partikula azkarrenek albokoen abiadura ere areagotuko lukete, hala, atmosferaren galera prozesua bizkortuz. Ilargiaren atmosfera desagertzeko prozesuak ehunka milioi urte iraun zituela kalkulatzen da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=INFORMACION|izenburua=La NASA demuestra que la Luna tuvo atmósfera|hizkuntza=es|url=https://www.diarioinformacion.com/sociedad/2017/10/08/nasa-demuestra-luna-tuvo-atmosfera/1944353.html|aldizkaria=www.diarioinformacion.com|sartze-data=2019-06-02}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Europa|abizena=Press|izenburua=La Luna tuvo atmósfera|data=2017-10-06|url=https://www.europapress.es/ciencia/misiones-espaciales/noticia-luna-tuvo-atmosfera-20171006104012.html|aldizkaria=www.europapress.es|sartze-data=2019-06-02}}</ref>  

Ilargiaren atmosfera ia hutsala denez, gure [[Astronauta|astronautek]] satelitearen lurrazalean ibili nahi badute, gasen horniduraz arduratzen diren sistema autonomoak ezinbestekoak dira. Sistema hauek P.L.S.S. siglen bidez ezagutzen dira.<ref>{{erreferentzia|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/plss.html|izenburua=Portable Life Support System|sartze-data=2019-06-03|egunkaria=NASA|aldizkaria=|abizena=Jones|izena=Erick M.|egile-lotura=|hizkuntza=en|formatua=}}</ref> Atmosferaren gabezia dela eta, Eguzkiak igortzen dituen [[Ultramore|erradiazio ultramoreak]] eta [[gamma izpi]]ak satelitearen lurrazaleraino iritsi daitezke, indar betean. Horregatik, astronautek ibilaldi bat egin nahi badute satelitearen lurrazalean, arropa prestatua behar dute erradiazio horiek eragiten dituzten kalteak saihesteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Cómo proteger a los astronautas de la radiación en misiones interplanetarias|hizkuntza=es|data=2013-01-17|url=https://danielmarin.naukas.com/2013/01/17/como-proteger-a-los-astronautas-de-la-radiacion-en-misiones-interplanetarias/|aldizkaria=Eureka|sartze-data=2019-06-03}}</ref>  

Ilargiaren atmosfera ahulean, edozein aldaketa txikik ondorio nabarmenak sor ditzake. Astronautak bertan egote hutsak atmosferaren gune horretako [[Presio atmosferiko|presioa]] eta osaera aldatzen du, astronautek askatutako gasek edo [[Ontziz-kanpoko ibilaldia|EVA]] bat egiten den bakoitzean modulutik irtendakoek aberastu egiten dutelako gasezko geruza.<ref name=":1" /> Hainbestekoak dira eragin hauek, ezen zenbait zientzialariren ustez balitekeen hirurogeita hamarreko hamarkadan lurreratu zen Ilargiko espedizioak satelitearen atmosferan [[Kutsadura atmosferiko|kutsadura]] sortu izana, agian, Ilargiak berez zuen atmosferaren [[masa]]ren balio berdinekoa.<ref name=":1" /> Gas hauek, teorian, ia erabat desagerturik egon beharko luketen arren, zenbait adituren aburuz espedizioak utzitako hondarrek ez dute utziko Ilargiaren benetako atmosfera ikertzen.<ref name=":1" /> Gainera, gizakiak Ilargian beste hainbat zakar ere utzi ditu, atmosferan eragina eduki lezaketenak, besteak beste, [[Satelite artifizial|satelite]] matxuratuak, [[Espazio zunda|zunden]] arrastoak eta gizakiak sorturiko zenbait tresna.<ref>{{Erreferentzia|izena=Megan|abizena=Garber|izenburua=The Trash We've Left on the Moon|hizkuntza=en-US|data=2012-12-19|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/12/the-trash-weve-left-on-the-moon/266465/|aldizkaria=The Atlantic|sartze-data=2019-06-03}}</ref>   

Aipatzekoa da, Ilargiaren atmosferak [[Eguzkia|Eguzkitik]] ere zenbait partikula jasotzen dituela, egunez betiere.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Eguzkiak ilargiari eman ziona - Zientzia.eus|url=https://zientzia.eus/artikuluak/eguzkiak-ilargiari-eman-ziona/|aldizkaria=zientzia.eus|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Gaua datorrenean, satelitearen atmosferako presioa izugarri jaisten da, zehazki, Lur planetaren atmosferak duen presioaren bi bilioiren balioa edukitzeraino.<ref name=":0" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Tim Sharp 2017-10-31T00:47:00Z|abizena=Science|izenburua=Atmosphere of the Moon|hizkuntza=en|abizena2=Astronomy|url=https://www.space.com/18067-moon-atmosphere.html|aldizkaria=Space.com|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Egunez ordea, atmosfera horrek bere presioa laukoizten du, hori dela eta, Ilargiaren atmosfera ez da egonkorra, satelitearen inguruan dauden eta haren grabitazioaren mende dauden partikulen kontzentrazio bat baizik.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Erreferentzia|izenburua=Un satélite con complejo de cometa: la Luna tiene dos colas|hizkuntza=es|data=2015-04-15|url=https://www.lasexta.com/tecnologia-tecnoxplora/ciencia/astronomia/satelite-complejo-cometa-luna-tiene-dos-colas_2015041457fcc3ae0cf2a2e945ba5600.html|aldizkaria=TecnoXplora|sartze-data=2019-06-03}}</ref>   

Ilargiaren atmosferako [[ionosfera]]k, gure planetarenarekin alderatuz gero, ez ditu [[Ionizazio|ionizatutako]] partikula ugari, ostera, energia gutxiko [[elektroi]]en kopurua handia da. Elektroi hauek satelitearen lurrazaletik askatuak izaten dira, Eguzkiak igorritako izpiek lurrazalaren kontra talka egiten dutenean. Sodioz osatuta dagoen isats bat aurkitu dute zientzialariek gure satelitean, hau Ilargitik irteten diren [[lurrun]]ek sortzen dute, [[Kometa|kometetan]] gertatzen denaren antzeko prozesu bat jarraituz.<ref name=":2" /> Azken ikerketen arabera, Ilargiak ezkutu elektriko bat omen du, Ilargi betea denean bere puntu gorena lortzen duena.<ref>{{Erreferentzia|abizena=@NatGeoES|izenburua=La luna es eléctrica, sobre todo cuando está llena|hizkuntza=es|data=2018-09-19|url=https://www.nationalgeographic.es/espacio/2018/09/la-luna-es-electrica-sobre-todo-cuando-esta-llena|aldizkaria=La luna es eléctrica, sobre todo cuando está llena {{!}} National Geographic|sartze-data=2019-06-03}}</ref>  

[[Aire]]rik ez egoteak [[haize]]a sortzea galarazten du, hala, [[higadura]]rik ez da gertatzen Ilargian eta beraz, Lur planetan hain ohikoa den [[klasto]]en garraio eta [[sedimentazio]]a ezinezkoak dira bertan.<ref>{{Erreferentzia|izena=Jovi|abizena=Esteve|izenburua=¿Qué tiempo hace en la Luna?|hizkuntza=es|data=2014-07-20|url=https://elpais.com/elpais/2014/07/20/actualidad/1405874890_882231.html|aldizkaria=El País|issn=1134-6582|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Honek satelitearen irregulartasunak agerian geratzea eragiten du, besteak beste, [[krater]]rak, talken arrastoak edota gizakiak, bertara joan zenean, sortu zituen oin-lorratzak.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=|izenburua=Ilargia|argitaletxea=Euskadi.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=http://www.euskara.euskadi.eus/r59-luredir/eu/contenidos/articulo/c1301/eu_d1301011/1301011.html|aldizkaria=www.euskara.euskadi.eus|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Airerik ez egoteak [[soinuaren hedapena]] ere ezinezko egiten du. Horretaz gain, atmosfera hain ahula izanik, Ilargiak ez du kometen edo [[asteroide]]en talken aurrean babes aipagarririk. 

==== Hautsa ====
[[Fitxategi:Apollo 17 orange soil.jpg|thumb|Apollo 17 misioak atzemandako hauts laranja, sateliteak antzina izan zuen bolkanismoaren arrasto garbia. ]]
Ilargiaren inguruan bada [[hauts]]ezko hodei egonkor asimetriko bat, kometetatik eratorritako partikula txikiek osatzen dutena. Jakina da, hogeita lau orduro kometetatik askatutako bost tona partikulak egiten dutela talka Ilargiaren lurrazalaren aurka. Partikula hauek satelitearen lurrazalean dagoen hautsa altxatzen dute, hala, satelitearen inguruan hautsezko hodei bat eratuz. Alabaina, hautsezko hodei hau ez dago uneoro partikula berdinez osatuta, izan ere, partikula bakoitzak hamar minutu inguru irauten ditu airean; bost minutu behar ditu altxatzeko eta beste bost lurrazalera itzultzeko. Hodei aldakor hau 120 [[kilogramo]] partikulaz osaturik egon ohi da eta gainazaletik 100 km-ra bitarteko hedadura har dezake. Aipatutako datuak [[Lunar Atmosphere and Dust Environment Explorer|LADEEren]] Ilargiko Hauts Esperimentuaren (LDEX) bidez eskuratu genituen, zunda hau satelitearen lurrazaletik 20 eta 100 kilometro bitarteko distantzian aritu baitzen azterketak egiten, sei hilabetetan zehar. Zundak, minutuero, 0,3 mikrometroko partikula bat atzeman zuen Ilargiaren atmosferan. Hala ere, zenbait une jakinetan askoz partikula gehiago atzeman ziren, adibidez, [[Geminidak]], [[Kuandrantidak]], [[Tauridak]] eta [[Zentauridak]] [[ozar-izar]]rak jazo zirenean. Atmosferarekin gertatzen den moduan, hautsezko hodeia asimetrikoa da, [[Dentsitate (fisika)|dentsoagoa]] baita Ilargiaren egunaren gunearen eta gauaren gunearen arteko mugan.<ref>{{Erreferentzia|izena=April|abizena=Taylor|izenburua=Ocean Shipping Container Availability Report, June 17, 2015|argitaletxea=U.S. Department of Agriculture, Agricultural Marketing Service|data=2015-06-17|url=http://dx.doi.org/10.9752/ts057.06.17.2015|aldizkaria=Ocean Shipping Container Availability Report, June 17, 2015|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nature.com/articles/nature14479|abizena=|izena=Horányi, M.; Szalay, J.R.; Kempf, S.; Schmidt, J.; Grün, E.; Srama, R.; Sternovsky, Z.|izenburua=A permanent, asymmetric dust cloud around the Moon|data=2015-06-18|egunkaria=Nature|formatoa=|hizkuntza=en|sartze-data=2019-06-03}}</ref> 

==== Iraganeko atmosfera ====
[[2017]]ko urrian, [[Marshall Espazio-hegaldien Zentroa|Marshall Espazio-hegaldien Zentroko]] eta [[Lunar and Planetary Institute|Houstongo Ilargiaren eta Lurraren Institutuko]] [[NASA]]ren ikerlariek aurkikuntza garrantzitsu bat aditzera eman zuten: Apollo misioa Ilargira joan zenean eskuratu zituen [[magma]]ren arrastoak oinarritzat hartuz, antzina Ilargiak atmosfera erlatiboki dentso bat izan zuela aurkitu zuten, duela 3 mila edo 4 mila milioi urte, 70 milioi urteko periodo batean zehar. Atmosfera hau Ilargiaren [[sumendi]]etako [[Sumendi-erupzio|erupzio bolkanikoek]] jaregindako gasen bidez sortu zen eta gaur egun [[Marte]]k duen atmosferaren lodieraren bikoitza izan zuen. Ilargiaren atmosfera [[Eguzki haize]]ek suntsitu zuten eta haren osagai izan zirenak espazioan barrena barreiatu eta bakandu ziren.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NASA: The Moon Once Had an Atmosphere That Faded Away|hizkuntza=en|url=http://time.com/4974580/nasa-moon-had-atmosphere-volcanoes/|aldizkaria=Time|sartze-data=2019-06-03}}</ref> 

=== Urtaroak ===
Ilargiaren [[makurdura axial]]a, [[ekliptika]]rekiko, 1.5424º-koa baino ez da, Lurrak aldiz 23.44º-koa du.<ref>{{Erreferentzia|izena=C.|abizena=Hamilton|izenburua=Views of the solar system|data=1995-02-01|url=http://dx.doi.org/10.2172/10116814|sartze-data=2019-06-03}}</ref> Hori dela eta, Ilargiak ez du aldaketa handirik pairatzen aldi batetik bestera, Eguzkitik jasotako argiari dagokionean. Gogora dezagun [[urtaro]]en sorkuntzan eragin nabarmena duela lurralde batek aldi jakin batzuetan pairatzen duen argiztapen aldaketak.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=The coldest place on the Moon|data=2009|url=http://dx.doi.org/10.1063/pt.5.023931|aldizkaria=Physics Today|issn=1945-0699|doi=10.1063/pt.5.023931|sartze-data=2019-06-03}}</ref> 1994an ''[[Clementine (zunda)|Clementine]]'' zundak hartu zituen argazkien arabera, baliteke Ilargiaren ipar poloan kokatzen diren [[Peary (kraterra)|Peary kraterraren]] mugako lau gune menditsuak beti argiztaturik egotea, bertan beti eguna izango litzatekeelako. Ez dago mota horretako lurralderik hego poloan. Badira ordea, betiereko gaua pairatzen duten zenbait gune poloetako kraterren hondoetan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Moon, George Washington, (15 June 1823–11 March 1909), author, poet, critic, theologian, antiquarian and inventor|argitaletxea=Oxford University Press|data=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u189126|sartze-data=2019-06-03|encyclopedia=Who Was Who}}</ref> "[[Betiereko iluntasuneko krater]]" deritzen krater hauek oso hotzak dira, 35 [[Kelvin (unitatea)|K]]-eko (-238.15&nbsp;°C) [[tenperatura]] eduki ohi baitute udan, ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' zundak eginiko neurketen arabera. Hozbero hau da gizakiak sorturiko zunda batek eguzki-sisteman inoiz atzeman duen baxuena, [[Pluton (planeta nanoa)|Plutongo]] lurrazalean bertan atzemandakoa baino baxuagoa.<ref name=":3" /> Ilargiaren batez besteko tenperaturak jakinak diren arren, ez dira oso esanguratsuak, izan ere, tenperatura oso desberdinak atzeman daitezke Ilargiaren lurralde batetik bestera, bertan gau edo eguna izan, hozbero arras baxuak edo arras altuak izango dira, hurrenez hurren.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Figure 7: Seawater temperature profiles during 40 days before the last-quarter moon (2011 May 25, 2012 May 13, 2013 May 2, 2014 May 21 and 2015 May 11).|url=http://dx.doi.org/10.7717/peerj.3000/fig-7|aldizkaria=dx.doi.org|sartze-data=2019-06-03}}</ref> 

== Lurrarekiko harremana ==
=== Ilargiaren aurpegiak ===
[[Fitxategi:Lurraren ilargiak.webm|thumb|Ilargi bakarra al du Lurrak?]]
Ilargiak [[errotazio sinkrono]]a erakusten du, hau da aurpegi bera erakusten dio beti [[Lurra]]ri. [[Ilargiaren alde ikusgaia|Guk ikusten dugun aurpegia]], "aurpegi hurbila" izenez ezagutzen da eta [[Ilargiaren alde ezkutua|gure aurka dagoena]] "aurpegi urruna", "aurpegi ezkutua" edo "aurpegi iluna" (nahiz eta [[argi]]a era jasotzen duen). Aurpegi hurbilarekin alderatuta aurpegi urrunak ia ez du itsasorik.
<center>
{| border="0" cellpadding="2"
|- align="center"
!valign="bottom"| 90° W
! [[Ilargiaren alde ikusgaia|Aurpegi hurbila]]
! [[Ilargiaren alde ezkutua|Aurpegi urruna]]
! 90° E
!valign="bottom"|
|- align="center"
| [[Fitxategi:East-Side-Phase-180.jpg|129px|90° W]]
| [[Fitxategi:Phase-180.jpg|129px|Aurpegi hurbila]]
| [[Fitxategi:Far-Side-Phase-180.jpg|129px|Aurpegi urruna]]
| [[Fitxategi:West-Side-Phase-180.jpg|129px|90° E]]
|}
</center>

=== Ilargiaren mugimendua ===
Ilargiak, beste argizagi ezagun guztiak bezala, hainbat mugimendu desberdin egiten ditu, periodikoki. Atal honetan lau bereiziko ditugu: Lurrarekiko translazioa, Eguzkiarekiko errotazioa, bere buruaren inguruko errotazioa eta librazioa. 

==== Lurrarekiko translazioa ====
<gallery mode="packed" heights="150px">
Fitxategi:Earth-Moon.png|Ilargiaren eta Lurraren arteko erlazioa eskalan
</gallery>
Ilargiak [[Lurra]]rekiko bira osoa egiteko 27,3 egun behar ditu. [[Ordu]]ro Ilargiak atzealdean dituen [[izar]]rekiko bere [[diametro]] angeluarraren antzekoa den mugimendua jasaten du, hau da, 0,5[[gradu sexagesimal|º]]. Ilargiak bira hau egiteko [[satelite]] gehienek ez bezala [[ekliptika]] erabiltzen du eta ez [[ekuatore]] planoa.

Gizakiak antzina bere inguruneari buruz egin zituen galderetako batek honela zihoen: Zergatik irteten da Ilargia egunez-egun [[Ostertz|ortzi-mugatik]] ordu bat beranduago? Hau behar bezala azaltzeko Ilargiak Lurraren inguruan orbitatzen duela ulertu beharra dago. Lurrak bere ardatzaren inguruan biratuko ez balu, Ilargiaren orbita erraz antzemango genuke, baina hau hala gertatzen ez denez, Ilargiak egunero 12º inguru egiten ditu zeruan. Hala ere, imajina dezagun Lurrak ez duela biratzen bere ardatzaren inguruan, nola ikusiko genuke Ilargia? Ikusgarria izango litzateke, izan ere, bi astetan zehar zeruan mendebaldetik ekialdera higitzen ikusiko genuke, astiro baina gelditu barik eta beste bi astetan zehar desagertuta egongo litzateke, gure planetaren beste hemisferioan ikusiko luketen bitartean. 

Alabaina, Lurrak egunero bira bat ematen du bere buruarekiko, hala, Lurrak egunez egun berrogeita hamar minutu gehiago behar ditu Ilargiarekin parez pare egoteko (Ilargia zeruan ikusi ahal izateko), abantaila du, hortaz, Ilargiak. Hori dela eta, Ilargia egunero berrogeita hamar minutu beranduago irteten da zerumugatik. 

Aipatutako balioa ateratzea erraza da, kontuan hartzen badugu Ilargiak 28 egun behar dituela Lurraren inguruan bira oso bat emateko eta Lurrak 24 ordu behar dituela bere ardatzaren inguruan bira bat emateko. 

Hogeita lau ordu igaro ostean Lurrak bere buruarekiko itzuli oso bat emango duen bitartean, Ilargiak Lurraren inguruan gauzatzen duen orbitaren 1/28 baino ez du egingo, hortaz, [[Arku (geometria)|arku-graduetan]]:

<math>{\frac  {360^{\circ }}{28}}={12^{\circ }}{51'}</math>

Orain Lurrak, bere errotazioaren bidez, arku hori egiteko behar duen denbora kalkulatuz:

<math>{\displaystyle {\frac {12^{\circ }51'}{360^{\circ }}}\times {24}\times {60}={51,4}}</math>

Hau da, Ilargia egunero 51,4 minutu beranduago irtengo da ortzi-mugatik (aurrez aipatu ditugun 50 minutuak, gutxi gorabehera). 

Ilargiaren mugimendua antzemateko egun batzuetan zehar, [[ilunabar]]rean, Ilargiaren kokapena ikusi eta gogoratu behar dugu, hala,  alderaketak egin ahal izateko Egunak pasa ahala, bere orbitak ilunabar bakoitzean ekialderago eramango du zeruan.

==== Eguzkiarekiko errotazioa ====
Eguzkitik ikusita, ilargiak bere ardatzarekiko bira bat emateko 29 egun eta 12 ordu behar ditu<ref name="worldbook">
{{erreferentzia
| abizena = Spudis
| izena = P.D.
| urtea = 2004
| url = http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html
| izenburua = Moon
| argitaletxea = World Book Online Reference Center, [[NASA]]
}}
</ref>: hori baita ilargi fase batetik hurrengo [[ilargialdi]] berera dagoen denbora.

Lurretik eta Eguzkitik ikusita dagoen alde hau ilargia lurraren inguruan mugitzen den bitartean, Lurra ere Eguzkiaren inguruan mugitzen ari delako da.

Ilargiak [[Eguzkia]]rekiko deskribatzen duen mugimenduak ez du atzerako norabiderik, irudi askotan irudikatzen den bezala. Kontrara Ilargiak kurba bat deskribatzen du bere mugimenduan.

<gallery mode="packed">
Fitxategi:Phases of the Moon.png|[[Ilargialdi]]ak
Fitxategi:Sun earth moon.png|Irudikapen klasikoa
Fitxategi:Moon trajectory1.svg|Irudikapen erreala
</gallery>

==== Bere buruaren inguruko errotazioa ====
[[Fitxategi:Lunar libration with phase2.gif|thumb|200px|Ilargiak aurkezten duen mugimendua Lurretik ikusita]]
Ilargiak bere buruarekiko bira bat ematen [[Lurra]]rekiko errotazio bat burutzeko behar duen denbora berdina da eta horregatik ikusten zaio beti aurpegi bera. Ardatzaren okerdura [[ekliptika]]rekiko 88,3ºkoa da. 

==== Librazioa ====
Librazio izeneko fenomenoa ilargiaren mugimenduan egiten den kulunkatze txiki bat da (ikus animazioa). Ilargiaren ardatzaren okerdura, Lurraren mugimendua eta eszentrikotasuna dela eta sortzen da eta behar baino 9º gehiago ikusten dizkiogu ilargiari. Hau da, Ilargiaren gainazalaren % 59 ikusteko gai gara. Hiru klase antzematen dira, jarraian banan-banan aipatuko ditugunak. Librazioa ezberdina da [[Ekuatore]]an eta [[Polo (argipena)|Poloetan]].

===== Luzeran librazioa =====
Ilargiaren errotazio-mugimendua uniformea den bitartean, bere abiadura angeluarra uniformea ez delako gertatzen da. Abiadura horrek [[perigeo]]an eskuratzen du maximoa eta minimoa [[apogeo]]an. Librazio hau dela eta, satelitea ekialdetik mendebaldera kulunkatzen da. Ilargiak errotazioan duen eszentrikotasuna dela eta sortzen da. 

===== Latitudean librazioa =====
Lurraren eta Ilargiaren biraketa ardatzen ezberdintasuna dela eta sortzen da. Aipatutako ardatzak ekliptikaren planoarekiko 88° 30’-ko angelu bat eratzen du, Ilargiaren orbitarena [[ekliptika]]rekiko 5º-koa denez, sateliteak bere orbitaren planoarekiko, Ilargiaren errotazioaren ardatzarekin eratutako angelua 6° 30’-koa da. Horregatik lortzen dugu Ilargiaren hego eta ipar poloak ikustea, are gehiago esan dezakegu, Ilargiaren hego polotik 6° 30’-raino dauden lurrak ere ikus ditzakegu. Prozesu hau periodikoki gertatzen da, zehazki, 27,2 eguneko periodoetan. 

===== Eguneko librazioa =====
Lurrak biratzen duenean ilargiarekiko duen distantzia leku berdinean aldatzen delako gertatzen da. Librazio hau ia gradu batekoa da, Ilargiaren [[paralaxi]]-graduaren antzeko balioa 

=== Eklipseak ===
Eguzkia eta Ilargiak eklipseak egiteko gaitasuna edukitzea kasualitate baten fruitua da, Kiranek deskribatu zuen moduan. Eguzkia Ilargia baino 400 aldiz handiagoa da, baina era berean 400 aldiz urrunago dago. Beraz guretzat tamaina bera dute biek. Hau dela eta Ilargi eta Eguzki eklipse osoak gerta daitezke.

==== Ilargi eklipseak ====
{{sakontzeko|Ilargi eklipse}}
[[Fitxategi:Eclipse lune.jpg|thumb|[[Ilargi eklipse]] batean dauden fase ezberdinak]]
Ilargi eklipse bat gertatzen denean Ilargia [[Lurra]]k sortzen duen itzalean sartzen delako da<ref>{{erreferentzia|izena = F.|abizena = Espenak|urtea = 2000|url = http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|izenburua = Solar Eclipses for Beginners|argitaletxea = MrEclipse}}</ref>. Bi gorputzen mugimenduak eta ekliptikak duen inklinazioa dela eta zaila da kalkulatzea noiz egongo den eklipse bat, baina gaur egun guztiz kalkulatua daude. Hiru motakoak daude<ref name="eclipse">
{{erreferentzia
| abizena1 = Thieman
| izena1 = J.
| abizena2 = Keating|izena2= S.
| data = 2006-5-2
| url = http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html
| izenburua = Eclipse 99, Frequently Asked Questions
| argitaletxea = [[NASA]]
}}
</ref>:
* Eklipse osoak: Ilargia guztiz ezkutatzen da itzalaren aldean.
* Eklipse partzialak: Ilargiaren zati bat itzalaren aldean sartzen da.
* Eklipse penunbralak: Ilargian egongo litzatekeen astronauta batentzat Eguzki eklipse partzial bat dago eta ilargia pixka bat iluntzen da.

Eklipsea noiz izango den jakiteko [[Saros]] zikloan oinarritu behar gara. Ziklo hauek 18 urte inguru irauten dute, zeinen bukaeran Ilargia, Lurra eta Eguzkia hasierako antzeko posiziora itzultzen diren.

==== Eguzki eklipseak ====
{{sakontzeko|Eguzki eklipse}}
Eguzki eklipse batean Ilargia [[Eguzkia]] eta [[Lurra]]ren artean kokatzen da, itzala sortuz. Hau bakarrik ilargi berria dagoenean gerta daiteke. Hiru motakoak izan daitezke:
* '''Partziala''': Ilargiak ez du guztiz estaltzen [[Eguzkia]].
* '''Osoa''': Munduko lekuren batetik Ilargiak guztiz estaltzen du [[Eguzkia]]. Hortik kanpo partziala da.
* '''Anularra''': Ilargia Eguzkiaren aurretik pasatzen da baina bere [[diametro]]a ez da nahikoa estaltzeko eta beraz eraztun bat ikusten da. Hortik kanpo partziala izaten da.

=== Itsasaldiak ===
{{sakontzeko|Itsasaldi}}
[[Itsasaldi]]ak edo mareak [[Lurra]]ko [[Ozeano]]en gorakada eta beherakada ziklikoak dira. Ilargia eta [[Eguzkia]]ren indar grabitatorioek sortzen dute. Itsas-gora eta Itsas-behera dira itsasaldietako maximo eta minimoak hurrenez-hurren.

Nahiz eta Ilargiaren eragin grabitatorioa Eguzkiarena baino 200 aldiz txikiagoa izan, Eguzkia Ilargia baino 400 aldiz urrunago dago eta hori dela eta Eguzkiaren eragina Ilargiarena baino txikiagoa da. Hala ere Eguzkia eta Ilargia lerrokatzen direnean mareak biziagoak izan ohi dira. Itsasaldirik bizienak [[udaberri]] eta [[udazken]]ean izaten dira, Lurra Eguzkitik gertuago baitago garai hauetan<ref>{{erreferentzia|abizena1=Le Provost|izena1=C.|abizena2=Bennett |izena2= A. F. |abizena3= Cartwright |izena3= D. E.|urtea=1995|izenburua=Ocean Tides for and from TOPEX/POSEIDON|orrialdea=639–42|journal=Science|pmid=17745840|liburukia=267|alea=5198|bibcode=1995Sci...267..639L|doi=10.1126/science.267.5198.639}}</ref>.

== Ilargiaren behaketa eta esplorazioa ==
[[Gizaki]]a betidanik sentitu izan du jakin-mina Ilargiarekiko<ref>{{erreferentzia| abizena = Lewis| izena = C. S.| izenburua = The Discarded Image| url = https://archive.org/details/discardedimagein0000lewi| urtea = 1964| argitaletxea = Cambridge University Press| lekua = Cambridge| isbn = 978-0-521-47735-2| orrialdea = [https://archive.org/details/discardedimagein0000lewi/page/108 108] }}</ref>. Hori dela eta [[Galileo Galilei]]k [[teleskopio]]a asmatu zuenean [[krater]]rak ikusteari ekin zion.
=== Begi hutsezko azterketak ===
Ilargiaren faseen azterketa izan zen astronomiaren lehen helburuetako bat. K.a. V. mendean Babiloniako astronomoek ezaguna zuten [[Saros|Saros zikloa]], eta Indiakoek neurtua zuten ilargiaren lurrarekiko [[Elongazio|elongazioa]]. K.a. IV. mendean, [[Shi Shen]] txinatar astronomoak eguzki eta ilargi eklipseen aurreikuspen bat prestatu zuen. 

Garai haietan ilargiaren forma eta haren dizdiraren arrazoia susmatzen hasiak ziren: [[Anaxagoras]] filosofoak ilargia eta eguzkia gorputz esferikoak zirelako hipotesia adierazi zuen, eta ilargiak eguzkiaren argia islatzen zuela ere ondorioztatu zuen. Txinatar usadioan ilargiaren argia ''qi'' energiari lotua bazen ere, astronomoak eguzkiaren argiaren isla zela ohartu ziren, eta K.a. I. mendean [[Jing Fang]]-ek ilargia esferikoa zela suposatu zuen. [[Aryabhata]] Indiar astronomoak 499an idatzi zuen ilargiaren argia eguzkiarenaren isla besterik ez zela, eta X. mendeko [[Alhazen]] arabiarrak islada hori ispiluaren islarekin alderatu eta ezberdina zela ondorioztatu zuen, ilargiak argia norabide guztietan islatzen zuela eta.

Ilargiaren eta [[Itsasaldi|itsasaldien]] arteko harremana aztertu zuen [[Seleuko Seleuziakoa|Seleuko Seleuziakoak]], eta ilargiaren erakarpenak eraginak zirela ondorioztatu zuen K.a. II. mendean. Garai berean [[Aristarko Samoskoa]] ilargiaren neurria eta lurrarekiko distantzia kalkulatzen saiatu zen (eguzkiarekin ere gauza bera egin zuen). Bi gorputzen arteko distantzia lurraren erradioa hogei bider zela ondorioztatu zuen. Kalkulu zehatzagoak egin zituen [[Klaudio Ptolomeo|Ptolomeok]] K.o. II. mendean, ilargirako distantzia lurraren erradioa 59 bider zela eta diametroa lurrarena 0,292 bider zela adieraziz (hurbilketa ona, gaur egungo kalkuluek distantzia lurraren erradioa 60 bider eta diametroa lurrarena bider 0,273 jotzen dutela jakinik).

=== Teleskopioaren agerpenaren ondoren ===
XVII. mendean, [[Galileo Galilei|Galileok]] ilargiaren gainazala aztertu ahal izan zuen [[teleskopio]] bidez, eta garaian uste zenaren kontra, mendi eta kraterrez josia zela ikusi ahal izan zuen. Teleskopioak ilargiko lehen mapak egitea ahalbidetu zuen, eta orduan hasi ziren ilargiko eskualdeak (mendi, krater eta bailarak) izendatzen. Kraterrak sumenditzat jo ziren XIX. mendean [[Richard Proctor|Richard Proctorrek]] talken ondorio izan zitezkeela proposatu zuen arte.

XX. mendean [[Ilargiaren denbora lerro geologikoa|ilargiko estratigrafia]] aztertu zen.

=== Espazio-ontzien garapena ===
==== XX. mendea ====
===== Sobietar misioak =====
===== Ameriketako Estatu Batuen misioak =====
[[Fitxategi:Moon-apollo17-schmitt boulder.jpg|150px|thumb|[[Harrison Schmitt]] astronauta arroka bat behatzen]]
[[Gerra Hotza]]ren garaian Ilargiaren konkista helburu politiko bilakatu zen. [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasunarentzat]] izan ziren lehenengo garaipenak. [[Luna misioak]] izan ziren SESBek bidalitakoak eta lehen ilargiratzea eta aurpegi ezkutuaren lehen argazkia ekarri zituzten<ref>{{erreferentzia|url= http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html| izena = Anatoli|abizena = Zak |urtea = 2009|izenburua = Russia's unmanned missions toward the Moon}}</ref>. [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBk]] bere partetik lehen gizona jarri zuen bertan, [[Neil Armstrong]] eta baita egon den azkena ere, [[Eugene Cernan]]<ref name="CNN">
{{erreferentzia
| abizena = Coren
| izena = M.
| izenburua = 'Giant leap' opens world of possibility
| argitaletxea = [[CNN]]
| data = 2004-7-26
| url = http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html
}}
</ref>. 
===== 1980-2000 =====

==== XXI. mendea ====
Gaur egun [[Europako Espazio Agentzia]]k, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEB]], [[Txinako Herri Errepublika|Txina]], [[India]] eta [[Japonia]]k interesa dute berriro ere ilargiaren kolonizazioan. Indiak izan ezik beste guztiek pertsonak bidali nahi dituzte bertara eta [[Txinako Herri Errepublika|Txinak]] base bat jarri nahi du ilargian.

== Egoera legala ==
''[[Luna programa|Luna]]'' eta ''[[Apollo programa|Apollo]]'' [[espazio ontzi|espazio-ontziek]] bere herrialdeetako banderak azalean jarri bazituzten ere, ez dute jabetza aldarrikatu biek 1967ko [[Kanpo Espaziozko Ituna]] sinatu dutelako, [[Txina]]rekin batera. Itun honen arabera, Ilargia eta beste gorputzak "gizon-emakume guztien ondasuna" dira.<ref name="unoosa_moon">{{erreferentzia| url = http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/moon.html| izenburua = Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies| egilea = [[Nazio Batuen Erakundea|NBE]]}}</ref> Gainera, bakerako bakarrik erabil dezakegu, [[suntsipen handiko arma]]k esplizitu debekaturik izanik.

Gainera, 1979an [[Ilargiaren Ituna]] sinatu zuten bertoko baliabideen ustiapena herrialde bakar batek egin ez ditzan baina espaziora joateko ahalmena duten herrialdeek ez dute sinatu<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Moon Agreement|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties/intromoon-agreement.html|aldizkaria=www.unoosa.org|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. Pertsona askok aldarrikatu dute Ilargia edo bere atalen baten jabe direla, baina bat ere ez da onartu.

== Ilargia kulturan ==
=== Mitologia ===
Ilargiak paper garrantzitsua izan du mitologian. Ilargiaren hilabeteko zikloa, Eguzkiaren urteko ibilbidearekin alderatuta, inplizituki alderatu da [[emakume]]en [[menstruazio]]aren zikloarekin hainbat kulturatan, eta horregatik ''menstruazio'' eta ''ilargi'' hitzak loturik daude hainbat hizkuntzatan<ref>{{Erreferentzia|abizena=Harding, Esther.|izenburua=Woman's mysteries : ancient & modern|argitaletxea=Shambhala|data=2017|url=http://worldcat.org/oclc/975686306|isbn=9780834830455|pmc=975686306|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. Hala ere, Ilargia ez da kultura guztietan emakumearekin lotu.

[[Irlanda]]ko [[Knowth]] gunean orain dela 5.000 urte egindako grabatu bat Ilargiaren errepresentaziorik zaharrena izan daiteke<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Space Today Online -- Solar System Planet Earth -- Ancient Astronomy|url=http://www.spacetoday.org/SolSys/Earth/OldStarCharts.html|aldizkaria=www.spacetoday.org|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. Ilargiaren gune argi eta ilunen arteko kontrasteek kultura ezberdinen irudimena piztu duteː batzuek aurpegi bat ikusi dute, beste batzuek untxia edo bufaloa. Edonola ere, kultura askotan sortu da mitoren bat Ilargiaren inguruan eta [[astrologia]]n oraindik hedatzen dira mito hauek.

[[Euskal mitologia]]n [[Ilargi Amandrea]] edo [[Ilazki]] Lurraren edo [[Amalur]]ren alaba da, eta Eguzkiaren ahizpa. Kondairen arabera, ostirala zen Ilargiaren eguna, eta egun horretan elkartzen ziren sorginak eta aztiak<ref>{{Erreferentzia|abizena=Jainkosak|izenburua=Ilargi|hizkuntza=eu|url=http://euskalmitologia.com/my-product/ilargi/|aldizkaria=Euskal Mitologia|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. [[Proto-indoeuropar]] erlijioan ilargia gizonezkoa zen, ''*Meh<sub>1</sub>not''<ref name="proto">{{Erreferentzia|izena=Don|abizena=Ringe|izenburua=Proto-Indo-European|data=2017-08-24|url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198792581.003.0002|aldizkaria=Oxford Scholarship Online|doi=10.1093/oso/9780198792581.003.0002|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. Antzinako [[sumer]]tarrek uste zuten Ilargia [[Nanna]] ({{lang-sux|𒀭𒋀𒆠}}) jainkoa zela, [[Inanna]]ren ([[Artizarra]]) eta [[Utu]]ren (Eguzkia) aita. Beranduago Nanna Sîn ({{lang-akk|𒂗𒍪}} izena eman zitzaion, eta loturik egongo litzateke aztiekin<ref>{{Erreferentzia|abizena=Nemet-Nejat, Karen Rhea.|izenburua=Daily life in ancient Mesopotamia|argitaletxea=Greenwood Press|data=1998|url=https://www.worldcat.org/oclc/38168335|isbn=0313294976|pmc=38168335|sartze-data=2019-06-26}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Black, Jeremy A.|izenburua=Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia : an illustrated dictionary|argitaletxea=Published by British Museum Press for the Trustees of the British Museum|data=1992|url=https://www.worldcat.org/oclc/25982217|isbn=0714117056|pmc=25982217|sartze-data=2019-06-26}}</ref>. [[Greziar mitologia|Greziar]] eta [[erromatar mitologia]]n Eguzkia eta Ilargia arra eta emea dira, [[Helios]]/[[Sol Invictus|Sol]] eta [[Selene]]/[[Luna (erromatar mitologia)|Luna]] izenekin<ref name="proto" />; garapen hau [[Mediterraneo]]aren ekialdean baino ez zen sortu; izan ere greziar mitologian zaharragoa den Ilargiaren jainko ar bat ere gorde da: [[Menelao]]<ref name="proto" />.

=== Egutegiak ===
Ilargiaren faseak erregularrak izanik, denbora modu oso errazean neurtzeko aukera ematen dute, eta horregatik ilgorak eta ilbeherak dira ezagutzen diren egutegi zaharrenen oinarri. Orain dela 20-30.000 urte sortutako tailatutako egur batzuek jada Ilargiaren faseak aipatzen dituzte<ref>{{Erreferentzia|izena=Grahame|abizena=Leman|izenburua=The Roots of Civilization|orrialdeak=72|abizena2=Marshack|izena2=Alexander|data=1976|url=http://dx.doi.org/10.2307/1573313|aldizkaria=Leonardo|alea=1|zenbakia=9|issn=0024-094X|doi=10.2307/1573313|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Alison S.|abizena=Brooks|izenburua=Ishango revisited: new age determinations and cultural interpretations|orrialdeak=65–78|abizena2=Smith|izena2=Catherine C.|data=1987|url=http://dx.doi.org/10.1007/bf01117083|aldizkaria=The African Archaeological Review|alea=1|zenbakia=5|issn=0263-0338|doi=10.1007/bf01117083|sartze-data=2019-06-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Duncan, David Ewing.|izenburua=The calendar : the 5000-year struggle to align the clock and the heavens - and what happened to the missing ten days|argitaletxea=Fourth Estate|data=1998|url=https://www.worldcat.org/oclc/40502081|isbn=1857027213|pmc=40502081|sartze-data=2019-06-03}}</ref>. 30 egun inguru neurtzen dituzten [[egutegi]]ak Ilargiaren zikloekin daude lotuta.

== Erreferentziak ==
<references group="lower-alpha" />
{{erreferentzia zerrenda|30em}}

== Ikus, gainera ==
* [[Ilargiaren geologia]]
* [[Hilbert (kraterra)|Hilbert Kraterra]]
* [[Lurra]]
* [[Satelite natural|Sateliteak]]

== Kanpo estekak ==
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20151117171739/http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html Ilargiaren fasea edozein egun eta ordutan]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ The Apollo Lunar Surface Journal (NASA)]
* {{en}} [http://moonpans.com/missions.htm Assembled Panoramas from the Apollo Missions]
* {{en}} [http://www.lpi.usra.edu/research/lunar_orbiter/ Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon]
* {{en}} [http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html The Project Apollo Archive]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20070407000411/http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ Clementine Lunar Image Browser]
* {{en}} [http://www.space.gs/apolo13.html Apollo 13]{{Apurtutako esteka|date=otsaila 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20070131184119/http://www.exploration-space.com/28-apr-2006-nasa.html 04/28/06: NASA Exploration Workshop: Strategy Development for Return to the Moon]
* {{en}} [http://moon.google.com Google Moon] - Mapak eta argazkiak Google Earthen metodoarekin aztertzeko aukera.
{{autoritate kontrola}}

{{Ilargia aurkibidea}}
{{Bizia Eguzki-sisteman}}
{{Eguzki sistema aurkibidea}}

[[Kategoria:Ilargia| ]]
[[Kategoria:Teknopolisen bideoak dituzten artikuluak]]