Konjuntzio-falazia-en iturria ikusi

{{Ezberdindu|[[Konjuntzio faltsu]]arekin}}

'''Konjuntzioaren falazia''' –'''Lindaren problema''' izenez ere ezagutzen dena– hainbat baldintza espezifiko baldintza orokor bakarra baino probableagoak direla suposatzen denean gertatzen den [[Non sequitur (logika)|falazia formala]] da.

== Definizioa eta oinarrizko adibidea ==
{{Aipua|Bereziki gustatzen zait [Lindaren arazoaren] adibide hau, badakidalako baieztapen [bateratua] dela probabilitate gutxien duena, eta hala ere, nire buruan dagoen [[homunkulu]] txiki batek jauzi egiten jarraitzen du, oihuka: "Baina ezin da bankuko kutxazain bat bakarrik izan; irakurri deskribapena".|[[Stephen J. Gould]]<ref name="Gould (1988)">{{Erreferentzia|abizena=Gould|izena=Stephen J.|izenburua=The Streak of Streaks|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1988/aug/18/the-streak-of-streaks/?pagination=false|egunkaria=The New York Review of Books|year=1988}}</ref>|kokapena=right|zabalera=25%}}

Falazia honen adibiderik gehien aipatzen den [[Amos Tversky]] eta [[Daniel Kahneman|Daniel Kahneman-ekin]] sortu zen.<ref name="tk83">{{Cite aldizkari|abizena=Tversky|izenburua=Extension versus intuitive reasoning: The conjunction fallacy in probability judgment|orrialdeak=293–315|abizena2=Kahneman|izena1=Amos|izena2=Daniel|data=October 1983|url=http://content2.apa.org/journals/rev/90/4/293|kazeta=[[Psychological Review]]|liburukia=90|alea=4|doi=10.1037/0033-295X.90.4.293}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Judgment under uncertainty : heuristics and biases|argitaletxea=Cambridge University Press|data=1982|url=https://www.worldcat.org/oclc/7578020|isbn=0-521-24064-6|pmc=7578020|sartze-data=2022-04-20}}</ref><ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Amos|abizena=Tversky|izenburua=Extensional versus intuitive reasoning: The conjunction fallacy in probability judgment.|orrialdeak=293–315|hizkuntza=en|abizena2=Kahneman|izena2=Daniel|data=1983|url=http://content.apa.org/journals/rev/90/4/293|aldizkaria=Psychological Review|alea=4|zenbakia=90|issn=0033-295X|doi=10.1037/0033-295X.90.4.293|sartze-data=2022-04-20}}</ref> Irudikatutako deskribapena eta pertsona fikziozkoak badira ere, Amos Tverskyren Stanfordeko idazkariak Linda Covington zuen izena, eta bere izena jarri zion puzzleko pertsonaia ospetsuari.{{Erref behar}} <blockquote>''Lindak 31 urte ditu, ezkongabea, esanguratsua eta oso argia.'' ''Filosofian lizentziatu zen.'' ''Ikasle zela, diskriminazio eta justizia sozialeko gaiekin oso kezkatuta zegoen, eta nuklearren aurkako manifestazioetan ere parte hartu zuen.''

 Zein da probableagoa?

# Linda banku-kutxazaina da.
# Linda bankuko kutxazaina da eta mugimendu feministan aktiboa da.
</blockquote>Galdetutako gehienek 2. aukera aukeratu zuten. Hala ere, bi gertaera elkarrekin gertatzeko [[Probabilitate|probabilitatea]], "[[Konjuntzio logiko|konjuntzioan]]", beti da bata zein bestea bakarrik gertatzeko probabilitatea baino txikiagoa edo berdina; formalki, ''A'' eta ''B'' bi gertaeretarako desberdintasun hau honela idatz liteke: <math>\Pr(A \land B) \leq \Pr(A)</math> edo <math>\Pr(A \land B) \leq \Pr(B)</math>.

Adibidez, Linda banku kutxazain izateko probabilitate oso baxua aukeratuz gero –esaterako, Pr(Linda banku kutxazaina da) = 0.05–, eta feminista izateko probabilitate handia –esaterako, Pr(Linda feminista da) = 0.95–, orduan, aldagaien arteko [[Independentzia (probabilitatea)|independentzia]] onartuz, Pr (Linda banku kutxazaina da ''eta'' Linda feminista da)&nbsp;= 0.05&nbsp;×&nbsp;0.95 edo&nbsp;0.0475; hau da, Pr(Linda banku kutxazaina da) baino txikiagoa –0.05–.

Tverskyk eta Kahnemanek diote gehienek problema hau gaizki erantzuten dutela [[Ordezkaritza heuristikoa|ordezkaritza]] izeneko prozedura [[Heuristika (psikologia)|heuristikoa]] –hau da, erraz kalkulatzen dena– erabiltzen dutelako epaiketa mota hau egiteko: 2. aukerak Lindaren deskribapenean oinarrituta "errepresentagarriagoa" dirudi, nahiz eta argi dagoen matematikoki probabilitate txikiagoa dela.<ref name=":0" />

Beste erakustaldi batzuetan, esan zuten agertoki zehatz bat litekeena dela irudikagarritasunagatik, baina gehitutako xehetasun bakoitzak eszenatokia gero eta litekeena da. Modu honetan [[Ebidentzia anekdotal|bizitasun engainagarrien]] edo [[Malda irristakorra|malda labainkorren]] faltsuen antzekoa izan liteke. Duela gutxi Kahnemanek konjuntzio-falazia hau [[luzapen-utzikeria]] mota bat dela argudiatu zuen ere.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Choices, values, and frames|argitaletxea=Russell sage Foundation|data=2000|url=https://www.worldcat.org/oclc/42934579|isbn=0-521-62172-0|pmc=42934579|sartze-data=2022-04-20}}</ref> 

Bi gertaeren konjuntzioa gertaera bat bakarrik baino probabilitate handiagoa dela ''konjuntzio-errore'' baten adibidea da; oro har, hori egiteko giza joerari konjuntzio-falazia deritzo. Bereizketa hau garrantzitsua da; izan ere, arrazoitzaile batek akats horiek egin ditzakeelako nahitaezko joerarik izan gabe, jendeak [[Itxaropen matematiko|esperotako balio onean]] oinarritutako apustuetan, batzuetan, dirua galtzen duen bezala.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda|30em}}

== Kanpo estekak ==

{{autoritate kontrola}}

[[Kategoria:Isuri kognitiboak]]
[[Kategoria:Falazia informalak]]